ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం - అధ్యాయం - 2 - భాగం 10 - విజ్ఞానదీపమును వెలిగింప రారయ్యా

"ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం" పేరుతో సాగే ఈ శీర్షిక, ఘంటసాలవారి స్వీయసంగీత దర్శకత్వంలో రూపు దిద్దుకున్న ఏకగళ, యుగళ గీతాలను, బృంద గానాలను పరిచయం చేస్తూ ఘంటసాలగారికి సంబంధించిన ముచ్చట్లతో సాగే జ్ఞాపకాలమాలిక!!

ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం

అధ్యాయం - 2 -  భాగం 10

చంద్రహారం - విజ్ఞానదీపమును  వెలిగింప రారయ్యా

'అమ్మాయిలూ! అందరూ వచ్చేశారా! కాసేపు మీ గాసిప్ పురాణం కట్టిపెడితే కొత్త పాట నేర్చుకుందాము. మనం నేర్చుకునే విద్య - స్కూల్ పాఠాలు,  సంగీతం, సాహిత్యం, డాన్స్, చిత్రలేఖనం, ఏదైనా కావచ్చు అది  మానసికోల్లాసంతోపాటు విజ్ఞాన వికాసాలను, పరోపకార పరాయణత్వాన్ని మనకు, మన చుట్టూ వున్న సమాజానికి కలిగించాలి అప్పుడే మనం నేర్చుకున్న విద్యకు సార్ధకత ఏర్పడుతుంది.

ఉదాహరణకు ఈవేళటి పాటనే తీసుకోండి ... ఈ పాట చరణంలో కవి ఏమంటున్నాడో తెలుసా !

'పరహితమె పరసుఖమే పరమార్ధ

చింతనయే మానవుల ధర్మమని భావించరయ్యా...

వినయమున సహనమున విజయములు సాధించి దీన

బలహీనులను కరుణతో పాలించి

జీవులకు దేవులకు భేదమే లేదని

భువిని ఈ సత్యమును చాటించరయ్యా....'

 

ఇక పాట పల్లవి ఎలా ఎత్తుకున్నాడో చూద్దామా...

 

'విజ్ఞాన దీపమును వెలిగింప రారయ్య

అజ్ఞాన తిమిరమును హరియింపరయ్యా

                                    !విజ్ఞానదీపమును!

ఈ పాటలో అందరూ పాటించదగిన గొప్ప సందేశమున్నది. ఎంతో అర్ధమూ పరమార్ధమూ వున్నది.  చూడండీ...

చిన్నవాళ్ళైనా, పెద్దవాళ్ళైనా వినయవిధేయతలు, శాంత సహనాలు కలిగివుండాలి. ఆపదలోవున్నవారికి సాయపడాలనే పరోపకార చింతన వుండాలి. ఈ లక్షణాలన్నీ ప్రతి మనిషి కలిగివుంటే మనిషికి దేవుడికి భేదమే వుండదు. ఏమంటారు .... చాలా ఆదర్శవంతమైన గీతం కదూ! 

ఇలాటి పాటలను నేర్చుకుని పదిమందిలో పాడడంలో ఎంతో ఆత్మానందం, తృప్తి కలుగుతుంది కదూ... ఈ పాటను ఎవరు వ్రాసారో తెలుసా! ఆయన పేరు పింగళి నాగేంద్రరావుగారు. తాను వ్రాసిన ప్రతి పదమూ సామాన్య ప్రజలకు అందుబాటులో వుంటూ వినోదంతోపాటు సామాజిక స్పృహను కూడా కలిగించాలని ఆశించిన గొప్ప ప్రజాకవి.

ఇప్పుడు ఈ పాటను నేర్చుకుందామా!

ఓ రెండువారాల క్రితం మీరంతా ఇష్టపడే కళ్యాణి రాగంలో చేసిన పాటను గురించి చెప్పుకున్నాం గుర్తుందా... 'పెళ్ళిచేసుకుని ఇల్లుచూసుకుని'.... ఆ! అదే.. కర్నాటక సంగీతంలో చాలా సుప్రసిధ్ధమైన రాగం కళ్యాణి యని, దీనినే మేచకళ్యాణి అని కూడా అంటారని, ఇది 65వ మేళకర్తయని చెప్పుకున్నాము. ఈ 65వ మేళకర్త యైన కళ్యాణికి చాలా జన్యరాగాలు వున్నాయి. అందులో సారంగ రాగం ఒకటి. సారంగ భక్తి, శృంగార రస భావాల ప్రకటన కు అనువైన రాగం.

హిందుస్థానీ సంగీతంలో కూడా సారంగ్ అనే రాగం వుంది అయితే దానికి కర్ణాటక సారంగకు సంబంధం లేదు. సారంగ రాగ ఆరోహణ, అవరోహణా క్రమం రెండు విధాలుగా ప్రచారంలో వుంది. ఆ శాస్త్ర వివరాలు కాలక్రమేణా నేర్చుకుందాము. ఈ సారంగ రాగంలో త్యాగయ్య, దీక్షితర్ ల కృతులు అనేకం ప్రచారం లో వున్నాయి.

ఇప్పుడు, పింగళి వారి 'విజ్ఞాన దీపమును' పాటను సారంగ రాగంలో పాడి వినిపిస్తాను.... మీరు కూడా అలాగే నాతో కలసి పాడండి.

ఇదే పాట కొన్నేళ్ళ క్రితం నా ఊహల్లో మరోలా వుండేది .... కొంతమంది స్త్రీ పురుష గంధర్వులు ఆకాశంలో మేఘాలలో విహరిస్తూంటారు. వారు భూలోకవాసులను ఉద్దేశించి ఈ గీతాన్ని ఆలపిస్తూ తమ చేతులలోని

ప్రకాశవంతమైన జ్ఞానదీపికలను నలుదెసలా ప్రసరింపజేస్తూ అదృశ్యమైపోతారు. ఇదో రకమైన ఊహాచిత్రం. ఈ పాటను ఎవరైనా ఎలాగైనా ఊహించుకోవచ్చు. కారణం, ఈ పాటకు దృశ్యరూపం లేదు.  అలాటి ఒక చిత్రగీతమే నేటి ఘంటసాల సజీవరాగం.

ఆ వివరాలు తెలియాలంటే మనం డెభ్భైరెండేళ్ళ గతానికి వెళ్ళి  విజయా నాగిరెడ్డి-చక్రపాణి ల అద్భుత భారీ జానపద చిత్రం  'చంద్రహారం'  ను చూడాలి. ఘంటసాలగారి మధురాతిమధుర సంగీతం,  ఊహాలోకాల్లో విహరింపజేసే గోఖలేగారి కళాచాతుర్యం, మార్కస్ బార్ట్లీ ఛాయాగ్రహణం, ఎన్.టి.ఆర్., సావిత్రి ల అపురూప సౌందర్యం, విభిన్న పాత్రలలో ఎస్.వి.రంగారావు, రేలంగి నటనా ప్రాభవం  చంద్రహారానికి జీవం.

చంద్రహారం సినిమా టైటిల్స్ మీద అత్యంత శ్రవణానందకరంగా వినపడే 'విజ్ఞానదీపమును వెలిగించరారయ్యా..' అనే గీతమే ఈనాటి సజీవరాగం. ఘంటసాలగారు ఈ పాటను సారంగ రాగంలో స్వరపర్చి గానం చేశారు. ఈ పాట శ్రోతలలో మానసికానందాన్ని కలిగిస్తూ, భక్తిభావాన్ని, తాత్త్విక చింతనను మేల్కొలుపుతుంది.

ఈ పాటలోని సాహిత్యం, భావం ఎంతోఉదాత్తమైనది. ఘంటసాల, ఎ.పి.కోమల, బృందం పాడిన ఈ పాట గంటానినాదం, త్రిస్థాయిలలో ఓంకార స్వరం, పియోనా, డ్రమ్స్ ల లయతో ప్రారంభమై ఒక  ఆహ్లాదకరమైన వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తుంది. పాట మధ్యలో  అక్కడక్కడ వినపడే వయొలిన్ బిట్స్ (తీగెలను కమాన్ తో కాక వ్రేళ్ళతో మీటితే ఆ రకమైన ధ్వని వస్తుంది. వేరే సినిమా పాట రికార్డింగ్ లో విన్నాను. అలాటి నోట్స్ ను ఆర్కెష్ట్రాలోని వైయొలినిస్టులు ఏదో పేరుతో అనేవారు. ఆ మాట ఇప్పుడు గుర్తుకు రావడంలేదు).

ఈ పాట సినిమా టైటిల్స్  గీతం లతల చిత్రాలతో కూడిన మండపం, మధ్యన వేలాడుతున్న పెద్ద దీపపు సెమ్మె  నేపథ్యంగా తీసుకుని  వినిపించారు.  అక్కడ మరే దృశ్యరూపం కనపడదు.  నా వరకు,  ఒక సంగీతం గురువుగారు ప్రశాంతమైన వాతావరణంలో తమ శిష్యురాళ్ళకు ఈ పాటను నేర్పుతున్న అనుభూతిని కలిగిస్తుంది. కారణం, బహుశా, నేను పుట్టిపెరిగిన సంగీత వాతావరణం కావచ్చు.

నాకు ఎనిమిదేళ్ళ వయసులో విజయనగరంలో మాతాతగారింట్లో వుండేప్పుడు ఆయన శిష్యుడైన ఘంటసాల సంగీతం సమకూర్చి పాటలు పాడిన ఈ చంద్రహారం సినిమా విడుదలయింది (విజయనగరం కృష్ణా టాకీస్ అని జ్ఞాపకం). విజయావారి సినిమాలంటే మొదటినుంచి ప్రేక్షకులకు ఒక ఉత్సాహం, ఉత్కంఠ ఉండేవి.  విజయావారి సినిమా పబ్లిసిటీ కూడా వినూత్నంగా,భారీగానే వుండేది. సొంత ప్రెస్ (బి.ఎన్.కె. ప్రెస్) చేతిలో వుండడంవలన నాణ్యమైన రంగురంగుల పోస్టర్లు, పాంప్లెట్స్ తో చంద్రహారం సినిమా పబ్లిసిటీ చాలా ఘనంగానే జరిగింది.  సినిమా రిలీజ్ కు ముందు మామూలుగా వచ్చే పోస్టర్ల తడకలు కట్టిన  జట్కాబళ్ళు, సైకిల్ రిక్షాలే కాక, మధ్య మధ్య స్పెషల్ గా విజయవాడ డిస్ట్రిబ్యూటర్ ల వాళ్ళు పంపే రంగురంగు దీపాల ఎడ్వర్టైజ్మెంట్ వ్యాన్ లు కూడా మా విజయనగరం వీధుల్లో దర్శనమిచ్చాయి. సాధారణంగా సైకిల్ రిక్షా, జట్కాబండి పబ్లిసిటీకి మాత్రమే అలవాటుపడిన మా సుబ్రహ్మణ్యం పేట గెడ్డవీధివారికి విజయావారి రంగుల పోస్టర్ వ్యాన్ కూడా ఒక రాత్రి వేళ రావడం  మహదానందం కలిగించింది. మిగతా పిల్లలతోపాటూ నేను కూడా ఆ వ్యాన్ వెనకాల కొంత దూరం పరిగెత్తి అతికష్టం మీద ఎ4 సైజ్ లో వున్న రంగురంగుల గ్లేజ్డ్ పాంప్లెట్ ను సంపాదించడం ఆ వయసులో ఓ గొప్ప ఘనకార్యం.

ఎన్.టి.ఆర్., ఎస్విరంగారావు, సావిత్రి, శ్రీరంజని ముఖాలతో వున్న ఆ రంగుల పేపర్ ను నా రైటింగ్ పాడ్ కు అంటించి అపురూపంగా చూసుకునేవాడిని. ఆ రైటింగ్ పాడ్ మా విజయనగరం ఇంటిలో చాలా ఏళ్ళే వుండేది.

ఎన్.టి.ఆర్., ఎస్విరంగారావు, సావిత్రి, శ్రీరంజని ముఖాలతో వున్న ఆ పింకు, బ్లూ రంగులలో పల్చటి పేపర్ ను నా రైటింగ్ పాడ్ కు అంటించి అపురూపంగా చూసుకునేవాడిని. ఆ రైటింగ్ పాడ్ మా విజయనగరం ఇంటిలో చాలా ఏళ్ళే వుండేది.

ఈ చంద్రహారం సినిమాకు ముందు వచ్చిన విజయావారి 'పాతాళభైరవి' సినిమా చంద్రహారం సినిమా పట్ల భారీ అంచనాలకు తావు ఇచ్చింది. నా ఉద్దేశంలో అదే చంద్రహారం కొంపముంచింది. అత్యంత విజయం పొందిన విజయావారి పాతాళభైరవి తర్వాత ఆ సంస్థ నుండి వస్తున్న సినిమా అనగానే  సామాన్య ప్రేక్షకులు ఎంతో ఊహించారు. 'పాతాళభైరవి' లో లాగే ఎస్విరంగారావు మాయలు, తంత్రాలు,  ఎన్.టి.ఆర్. కత్తియుధ్ధాలు, సాహసకృత్యాలు, ఇతర వినోదాలు పుష్కలంగా వుంటాయనుకున్నారు. దానికి తగ్గట్టుగా  తెలుగు తమిళ భాషలలో భారీగా నిర్మించిన చంద్రహారం ఒక్క తెలుగులోనే నలభై కేంద్రాలలో విడుదలచేశారు. చంద్రహారంలో పాతాళభైరవి లెవెల్ లో  ఏ థ్రిల్స్ కనపడకపోవడంతో B ,C సెంటర్ ప్రేక్షకులు పెదవి విరిచారు. సినిమా ఫెయిల్ అనే టాక్ మొదటి మూడు ఆటల్లోనే ప్రచారమయింది. పాతాళభైరవిలోని ఎన్.టి.ఆర్., ఎస్.వి.రంగారావుల రాజస, తామస గుణాలుకు పూర్తి విరుధ్ధంగా చంద్రహారం సినిమాలోని  చందనరాజు ఎన్.టి.ఆర్., మాలీ ఎస్.వి.రంగారావుల సాత్విక లక్షణాలను subtle expressions ను మామూలు ప్రేక్షకులు జీర్ణించుకోలేకపోయారు. సాధారణంగానే రాజసగుణాలు గలవారి పట్ల ఉండే ఆకర్షణ, మోజు సాత్విక గుణాలు వున్నవారిపట్ల వుండదు. ఏ సినిమా లోనూ కనిపించనంత అందంగా ఎన్.టి.ఆర్. అందరి మనసులను దోచుకున్నా పది రీళ్ళకు పైగా unconscious stage లో inactive గా వుంటే (చంచల (సావిత్రి) శాపమే అనుకోండి) ఎవరికి నచ్చుతుంది.

పింగళివారి పంచ్ లు పేల్చాల్సిన ఎస్.వి.రంగారావు  పరమ సీరియస్ గా నాగయ్యగారిలా సాత్వికంగా కనిపిస్తే ఎలా? నవ్వులు పండించవలసిన రేలంగి విలన్ కావడం, గయ్యాళి సూర్యకాంతం సాఫ్ట్ సిస్టర్ రోల్, వ్యాంప్ చంచల సావిత్రిలో వుండే గ్లామర్ హీరోయిన్ శ్రీరంజనిలో ప్రేక్షకులకు కనపడకపోవడమూ  మైనస్ పాయింట్లే. ఇవేవీ సగటు ప్రేక్షకులకు నచ్చలేదు.  విశేషం ఏమంటే, డైరెక్టర్ గా కమలాకర కామేశ్వరరావు గారికి చంద్రహారం మొదటి సినీమా. కె.వి.రెడ్డిగారి సహాయకుడిగా అనుభవం గల ఆయన డైరక్షన్ కు సోషల్ కామెడీ సినిమా ల స్పెషలిస్టు ఎల్.వి.ప్రసాద్ గారిని పర్యవేక్షకుడిగా ఎందుకు పెట్టవలసివచ్చిందో ఏమైతేనేం.. డైరెక్టర్ గారి మొదటి సినిమా యే హాంఫట్. ఆ దెబ్బతో కామేశ్వరరావు గారు  మళ్ళీ ఓ ఎనిమిదేళ్ళపాటు  గుండమ్మకథ సినిమా వరకూ విజయాలో అడుగుపెట్టలేదు. 1954 నాటి భారీనష్టాన్ని గుండమ్మకధ సిల్వర్ జూబ్లీతో కొంతవరకు compensate చేశారు కమలాకర. ఈ జయాపజయాలన్నిటి వెనుక చక్రపాణి గారి హస్తం తప్పనిసరి. 72 ఏళ్ళ క్రితమే 25 లక్షల  ఖర్చుతో నిర్మించబడి బాక్సాఫీస్ వద్ద బోల్తాకొట్టిన భారీ జానపదచిత్రం 'చంద్రహారం' . కళ్ళుమిరుమిట్లుగొలిపే గోఖలేగారి  భారీ సెట్ల కళానైపుణ్యం, మార్కస్ బార్ట్లీ గారి కెమేరా పనితనం అన్నీ బూడిదలో పొసిన పన్నీరయింది. ఇంత హెవీ లాస్ ను విజయా సంస్థ కనుక తట్టుకుని నిలబడి వరుస చిత్రాలను నిర్మించగలిగింది.  రామారావు పది రీళ్ళకు పైగా నిద్రపోతుంటే సినిమా ఫ్లాప్ కాక మరేటవుద్ది అని చక్రపాణి గారు తనమీద తానే కామెంట్ చేసుకున్నారట.

వ్యాపారరీత్యా నిర్మాత లకు నష్టం తెచ్చినా  గొప్ప సాంకేతిక వీలువలు కలిగిన ఉత్తమ కళాఖండం 'చంద్రహారం'. ఘంటసాలగారి సంగీతం, గోఖలేగారి ఆర్ట్ విభాగం, బార్ట్లీ కెమేరా, నటీనటుల హృద్యమైన నటన చంద్రహారానికి ఎప్పటికీ పెద్ద ఎసట్.

చంద్రహారానికి ఘంటసాలగారు సమకూర్చిన సంగీతం ఎన్ని తరాలకైనా నిత్యనూతనమే, ఆపాత మధురమే. ఘంటసాల, లీల, మాధవపెద్ది, పిఠాపురం, కోమల, రాణి , లలిత, పద్మావతిలు ఆలపించిన 13 గీతాలు చంద్రహారపు ఆణిముత్యాలుగా భాసిల్లుతూనేవుంటాయి.

Click for video చంద్రహారం - విజ్ఞానదీపమును  వెలిగింప రారయ్యా

కొసమెరుపు -

రెండు మూడు లక్షలతో తీసిన 'పరోపకారం' ఫెయిల్, పాతిక లక్షల భారీ చంద్రహారం ఫెయిల్. ప్రేక్షకులకు ఎప్పుడు ఏది నచ్చుతుందో ఆ బ్రహ్మకే తెలియదు.

వచ్చేవారం  ఘంటసాలవారి  మరో సజీవరాగం తో మరల కలుద్దాము.

 

ప్రణవ స్వరాట్

ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం - అధ్యాయం - 2 - భాగం 9 - వలపుల కథకిది తొలిపలుకు

"ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం" పేరుతో సాగే ఈ శీర్షిక, ఘంటసాలవారి స్వీయసంగీత దర్శకత్వంలో రూపు దిద్దుకున్న ఏకగళ, యుగళ గీతాలను, బృంద గానాలను పరిచయం చేస్తూ ఘంటసాలగారికి సంబంధించిన ముచ్చట్లతో సాగే జ్ఞాపకాలమాలిక!!

ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం

అధ్యాయం - 2 -  భాగం 9

పరోపకారం - వలపుల కథకిది తొలిపలుకు

'కట్టాణిముత్యం' - ఆణిముత్యాలు అనే మాట తరచూ వినేదే. కానీ, కట్టాణి ముత్యం అనే మాట అరుదుగా కనిపిస్తుంది. స్వాతివానలకు ముత్తెపు చిప్పలలో లభించే సహజసిద్ధమైన ఆణిముత్యం. స్వచ్ఛమైన, ఏ కల్మషం అంటని పవిత్రమైన, మంచి తేజస్సు కలిగిన ముత్యాన్ని 'కట్టాణిముత్యం'గా కవులు వర్ణిస్తారు. ముత్యానికి విశేష విశేషాణార్ధం 'కట్టాణిముత్యం'. 'కట్టాణిముత్యం'   వలపుల కథకు తొలిపలుకు, అంటే ముందుమాట.

లయబధ్ధంగా సాగే వచనానికి మాధుర్యాన్ని, అమరత్వాన్ని కలిగించేది గాయకుని గళంలోని గమకాలు, సంగతులే. కానీ, మరపురాని  ఆ పాటలోని మధురమైన సంగతికన్న మనసైన జవరాలి పేరే ఎన్నటికైన మిన్న  అని అంటున్న విశిష్టకవి భాగవతుల సదాశివ శంకరశాస్త్రి(ఆరుద్ర)గారి తొలకరి చినుకు వంటి వలపు గీతమే నేటి మన సజీవరాగం.

 

తన  సినీప్రస్థానం తొలిరోజుల్లో ఆరుద్ర కలం నుండి జాలువారిన మరపురాని మధురగీతం - సుమధుర గాయకుడు ఘంటసాల తొలిసారిగా నిర్మాతయై, స్వీయసంగీత దర్శకత్వంలో నిర్మించి తెలుగు-తమిళ భాషల్లో 1953 లో విడుదల చేసిన 'పరోపకారం' సినిమా లోని ఒక మధురగీతం - 'వలపుల కథకిది తొలిపలుకు' -

 

ఆరుద్ర సాహిత్యం-

ఘంటసాల సంగీతం, నేపథ్యగానం -

వెంపటి చినసత్యం, సావిత్రి, రామశర్మ ల అభినయం :

 

సాకీ : ఆ... ఆ.... 

మరపురాని పాటలోని మధురమైన సంగతికన్న-2

మనసైన జవరాలి పేరు ఎన్నటికైన మిన్నా... ఔను...

 

పల్లవి : వలపుల కథకిది తొలిపలుకు-2

తొలిసారి చెలిపేరు తొలకరి చినుకు

                                            !వలపుల!

 

2 వ సాకీ -  వేచియున్న చెవులలోన

ప్రియురాలి పేరు స్వాతి వాన

ఏమిటేమిటీ... 

వేచియున్న చెవులలోన

ప్రియురాలి పేరు స్వాతి వాన

కట్టాణిముత్యమై తొలిప్రేమ 

కరడుగట్టినదే భామా 

ఆహాహాహా

                                            !వలపుల!

 

చరణం-

కమ్మతేనె గుమ్మపాలు కలసినచో తీపు

నిమ్మనీరు తీయ ద్రాక్ష  నిషా కుషీ కైపు-2

సమ్మతైన చిన్నదాని 

పేరుముందు బలాదూరు-2

                                            !వలపుల!

లల్లలలాలెలెలల్లలలాలెల-2

లల్లలలాలెలలా.. 3

 

తొలి పరిచయం లోనే ఆ అమ్మాయి అతనికి తన పేరు చెపుతుంది. అది ఆ అబ్బాయిలో తొలకరి ప్రేమ చినుకులు కురిపిస్తుంది. ఈ ఇద్దరిని గమనిస్తున్న ఒక వీధి గాయకుడు అన్యాపదేశంగా ఆ యువకుడి మనోభావాలను ఓ చక్కటి పాట రూపంలో మనోజ్ఞంగా వినిపిస్తాడు - 'వేచియున్న చెవులలోన ప్రియురాలి పేరు ఒక స్వాతివానలాటిదంటాడు. అంతేనా.. ఇంకొంచెం ముందుకు సాగి 'కమ్మటి తేనె, గుమ్మపాలు కలిస్తే అమృతంగా మారుతుందట... తియ్యని నిమ్మ ద్రాక్షరసాల నిషాకైపు నచ్చిన చిన్నదాని పేరు ముందు బలాదూరు ' అని  ప్రేమాస్పదంగా అమ్మాయిని వర్ణిస్తాడు. తొలిప్రేమలో పడ్డ ఆ యువతీ యువకులు ఈ నృత్యగీత సన్నివేశంలో ఆ రోడ్డున పోయే ఇతరులతో కలసి ప్రేక్షకపాత్రను వహిస్తారు. ఏ హంగూ, ఆర్భాటం లేని ఒక సామాన్య హృద్యగీతం.

ఘంటసాల మాస్టారు ఈ పాట స్వరరచనకు ఖరహరప్రియ రాగాన్ని ఎంచుకున్నారు. కర్ణాటక సంగీతంలో ఖరహరప్రియ 22వ మేళకర్తరాగం. హిందుస్థానీ బాణీలో దీనికి సమానమైన రాగాన్ని కాపి థాట్ అంటారు. వెస్ట్రన్ సంగీతంలో డోరియన్ .  ఘంటసాలగారు ఈ పాటలో ఇతరవాద్యాలతోపాటు హార్మోనియంకు కూడా మంచి ప్రాముఖ్యత ఇచ్చారు. సాకీలకు ముందు హార్మోనియం బిట్స్ ఎంతో హాయిని కలిగిస్తాయి. ఘంటసాలగారు కూడా ఈ పాటను ఎంతో శ్రావ్యంగా భావస్ఫోరకంగా హుషారుగా ఆలపించారు. 

ఈ గీతరచనలో చక్కటి ఆధునిక భావుకతను కనపర్చారు ఆరుద్ర.  ఆరుద్రగారికి పరభాషా పదప్రయోగ మోజు ఆనాటినుంచి వుందని ఈ గీతంలోని 'నిషా, కుషీ, కైపు, బలాదూర్ వంటి ఉర్దూ మాటలు నిరూపిస్తాయి. పాటల రచయితగా ఆరుద్రగారి తొలినాళ్ళ సినిమా 'పరోపకారం'.

ఈ సినిమా లోని 11 పాటలను ఆరుద్రే వ్రాసారు. అన్నీ కట్టాణిముత్యాలే అంటే అతిశయోక్తి కాదు. ఇలాటి మరో అపురూపమైన పద ప్రయోగమే 'కోనారికూన' 'హృదయమా సాగిపొమ్మా భావ వేగాన సాగిపొమ్మా' లో కనిపిస్తుంది. ఆ పాట కూడా 'పరోపకారం' సినిమా లోనిదే. అభ్యుదయ కవిగా, పండితుడిగా పేరుపొందిన ఆరుద్రగారి సాంగత్యం ఘంటసాలగారికి  విజయనగర కాలంలోనే ఏర్పడిందేమో! ఆరుద్రగారి విప్లవకవితా ధోరణికి తొలిబీజం పడింది విజయనగరంలోనే అంటారు.

తర్వాతి కాలంలో ఘంటసాలగారు, ఆరుద్రగారు కలసి అసంఖ్యాకమైన కట్టాణిముత్యగీతాలను సృష్టించారు. ఆరుద్రగారి 'తూరుపుదిక్కున అదిగో చూడు' వంటి ప్రబోధగీతాలను కూడా ప్రైవేట్ గ్రామఫోన్ రికార్డు లుగా ఘంటసాల పాడి వాటికి మంచి ప్రాచుర్యం కల్పించారు. నవ్య కళాకారులను గుర్తించి ప్రోత్సహించడంలో ఘంటసాలగారిదెప్పుడూ ముందంజే. తాను నిర్మాత గా తీసిన మొదటి చిత్రం పరోపకారానికి నృత్యదర్శకుడిగా వెంపటి చినసత్యంగారిని తెలుగు సినిమా ప్రేక్షకులకు పరిచయం చేశారు. చినసత్యంగారు తన అన్నగారైన వెంపటి పెదసత్యంగారి వద్ద అనేక సినిమా లకు సహాయకుడిగా పనిచేసినా స్వతంత్రంగా నృత్యదర్శకుడిగా పనిచేసిన చిత్రం మాత్రం 'పరోపకారం' అనే చెప్పాలి.

ఘంటసాలగారి పరోపకారం సినిమా ద్వారా  చిత్రసీమలోకి అడుగుపెట్టిన మరో కళాకారుడు, మా నాన్నగారు, పట్రాయని సంగీతరావు. పరిస్థితుల ప్రాబల్యం వలన, ఆప్తమిత్రుల బలవంతంతో, ముఖ్యంగా ఘంటసాలగారి సాదరపూర్వక ప్రోత్సాహంతో అనాసక్తంగా  సినీమాలోకానికి వచ్చిపడ్డారు. తదాదిగా ఘంటసాలగారి చివరిశ్వాస వరకు సుమారు ఓ 80 సినిమా లకు ఘంటసాలగారి సంగీత సహాయకుడిగా పనిచేశారు. సంగీతరావుగారు పరోపకారం సినీమాలో కొన్నిపాటలకు హార్మోనియం వాయించారు. ఒక చిన్న పాటను కూడా పాడారు. అయితే అది సినిమాలో కనపడదు. అలాగే, ఘంటసాలగారు నిర్మించిన 'సొంతవూరు'(సి.ఎస్.ఆర్.తో ఓ సన్నివేశం) 'భక్త రఘునాథ్' (ఆలయ నృత్యంలో వైణికుడు)  చిత్రాలలో తెరపై కనిపిస్తారు. ఇందుకు ఘంటసాలగారి సుహృద్భావ ప్రోత్సాహమే కారణం. (ఘంటసాలగారి నిర్యాణం తర్వాత సంగీతరావుగారు డా.వెంపటి చినసత్యంగారితో కలసి కూచిపూడి నృత్యకళకు చేసిన సంగీతసేవ ... మరో జీవితాధ్యాయం.)

పరోపకారం సినిమాకు దర్శకుడుగా పనిచేసిన  కమల్ ఘోష్  పేరుపొందిన కెమెరామన్.  కమల్ ఘోష్ పేరు వినగానే అందరికీ గుర్తుకు వచ్చేది 'చంద్రలేఖ' సినీమా, అందులోని డ్రమ్ డ్యాన్సే.  ఈయన తొలితరం బెంగాలీ, హిందీ సినిమాల సుప్రసిద్ధ దర్శకుడు, రచయిత అయిన దేవకీబోస్ కు మేనల్లుడు. దేవకీబోస్ రచించిన కథ ఆధారంగానే  పరోపకారం సినిమాను ఘంటసాల తెలుగు, తమిళ భాషలలో  జి.వరలక్ష్మి, సావిత్రి, ముక్కామల, రేలంగి, సి.ఎస్.ఆర్., ఆర్.నాగేశ్వరరావు, రామశర్మ వంటి ఆనాటి ప్రముఖ నటులతో నిర్మించారు. అయినా, ఆయన దురదృష్టం. సినిమా రెండు భాషలలోనూ  వసూళ్ళపరంగా ఘోరంగా విఫలమయింది. కర్ణుడి చావుకు కారణాలనేకం అన్నట్లుగా దేవదాసు, బ్రతుకుతెరువు, కన్నతల్లి పిచ్చిపుల్లయ్య, చండీరాణి వంటి సినిమాల మధ్య పరోపకారానికి గుర్తింపు లేకుండా పోయింది. దేవదాసు ప్రభంజనంలో 'పరోపకారం' తో పాటు ఆ సమయంలో వచ్చిన మరికొన్ని సినిమాలు కొట్టుకుపోయాయి.

పరిశ్రమలోని కొందరికి ఉపకారిగా మారిన పరోపకారం ఘంటసాలగారిని మాత్రం అప్పులపాలుజేసింది. నిర్మాతగా నష్టపోయీనా దేవదాసు గాయకుడిగా ఘంటసాలగారి  పేరుప్రఖ్యాతులు ఈనాటికీ చెక్కుచెదరకుండా  ఆయనను అగ్రస్థానాన కూర్చుండబెట్టాయి. పరోపకారం సినిమా  ఆర్ధిక పరాజయం పొందినా ఆ సినీమాలోని  అన్ని పాటలు ఘంటసాలగారి అభిరుచికి,  సంగీత ప్రతిభకు మచ్చుతునకలుగా నిలిచిపోతాయి.

తెలుగులో ఎక్కడా కనపడని 'పరోపకారం' తమిళం సినిమా యూట్యూబ్ లో ఇంకా కొంత ఆదరణ పొందుతున్నది. ఆనాటి లోబడ్జెట్ సినిమాల శైలి పట్ల ఆసక్తికలవారు తమిళ పరోపకారాన్ని చూడవచ్చు. అందులో అందరూ తెలుగువారే.

కొసమెరుపు:-

నేటి సజీవరాగానికి ఘంటసాలగారు తీసుకున్న రాగం ఖరహరప్రియ అని చెప్పుకున్నాము. కరుణ శోక రసాల భావప్రకటనకు అనుకూలమైన రాగంగా చెపుతారు. అతి ప్రాచీనమైన ఈ రాగం అసలు పేరు 'హరిప్రియ' . అహంభావియైన రావణాసురుడు ఒకసారి కైలాసపర్వతం క్రిందపడి భంగపాటుతో ఆక్రోశిస్తూ పరమేశ్వరుని అనేక స్తుతులతో ప్రార్ధించాడట. అందులోని కొన్ని స్తుతులు ఈ రాగంలో వుండి అవి శివునికి ఎంతో ప్రీతిని కలిగించి రావణుని కాపాడాయని, ఆ విధంగా ఆ రాగానికి హరిప్రియ అనే పేరు వచ్చిందని అదే కాలక్రమేణా 'ఖరహరప్రియ' గా మారిందని ఒక కథనం.

వచ్చేవారం  ఘంటసాలవారి  మరో సజీవరాగం తో మరల కలుద్దాము.

 

ప్రణవ స్వరాట్

ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం - అధ్యాయం - 2 - భాగం 8 - కనుపాప కరమైన కనులెందుకూ

"ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం" పేరుతో సాగే ఈ శీర్షిక, ఘంటసాలవారి స్వీయసంగీత దర్శకత్వంలో రూపు దిద్దుకున్న ఏకగళ, యుగళ గీతాలను, బృంద గానాలను పరిచయం చేస్తూ ఘంటసాలగారికి సంబంధించిన ముచ్చట్లతో సాగే జ్ఞాపకాలమాలిక!!

ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం

అధ్యాయం - 2 -  భాగం 8

చిరంజీవులు - కనుపాప కరమైన కనులెందుకూ...

'ఒదినోయ్! నే చెప్పినట్లుగా నీకు కూతురే పుట్టింది. అది మా బుజ్జిగాడికే సొంతం. దానిని నా కోడలిని చేసుకుంటాను. కాదు కూడదని సాకులు చెప్పకుండా ఒట్టేసి మాటియ్యి'.... పురిటి మంచం మీదున్న ఒదినగారిని  బలవంతపెడుతున్న ఓ మరదలు...

'నువ్వింతగా అడగాలా బావా... తరతరాల ఆత్మీయానుబంధం మనది.. నువ్వు అడిగినా అడక్కపోయినా నా కొడుకు నీ అల్లుడే.. ఈ పుట్టినరోజు పండగ శుభసమయంలో నీకు వాగ్దానం చేస్తున్నాను. నువ్వూ నీ మాటమీద నిలబడే వుండు... తన ఐదేళ్ళ కొడుక్కు తన బావమరది కూతురితో పెళ్ళికి నిశ్చయం చేసేసాడు ఓ పెద్దమనిషి. ఎవరింటైనా పిల్లలు పుడితే వారి వరస బంధువులు వెంటనే ఆ పసి పాపల పెళ్ళిముచ్చట్ల దాకా వెళ్ళపోతారు. ఆ  ఇళ్ళలోని ఆడ మగ పిల్లల స్నేహం బలపడడానికి  దోహదమౌతారు. అలాటి వాతావరణంలో పెరిగిన పిల్లలు కూడా ఒకరిపట్ల ఒకరు ఇష్టం ఏర్పర్చుకుని స్నేహంగా వుంటారు. కాలక్రమేణా ఆ స్నేహం ప్రేమగా మారుతుంది. 'నీవు లేక నేనులేను, నేను లేక నీవులేవు', 'నీకోసమె నే జీవించేది', నువ్వు తప్ప నాకు వేరే లోకం లేదు అంటూ ఘాటుప్రేమలో పడతారు. కాలప్రభావంతో ఓడలు బళ్ళు అవుతాయి, బళ్ళు ఓడలౌతాయి. పెద్దల మనస్తత్త్వాలలో మార్పువస్తుంది. చేసిన, చేయించుకున్న వాగ్దానాలు నీటిలోని ఉప్పుమూటలవుతాయి. పెద్దలు మనసు మార్చుకున్నట్లుగా యవ్వనంలో వున్న యువతీయువకులు మనసు మార్చుకోలేక తమ ప్రేమ ఫలించి తాము ఒకటవడానికి తపిస్తారు. ఈ దిశలో అష్టకష్టాలు పడవలసివస్తుంది. కొందరి జీవిత కథలు సుఖాంతమైతే, మరికొందరి జీవితాలు విషాదాంతమౌతాయి. అలనాటి శశిరేఖాభిమన్యులనుండి నిన్న మొన్నటి  లైలా ఖయస్, మల్లి నాగరాజు, పార్వతి దేవదాసు వంటి చిన్ననాటి స్నేహితుల ప్రేమ గాధలన్నీ కష్టాలమయమే. కొందరు ప్రేమికుల విషయంలో ప్రాణత్యాగమే పరిష్కారమార్గమై  అమరప్రేమికులవుతారు.

అలాటి అమరప్రేమికులే శారదా మోహన్ లు. అతి బాల్యదశనుండి ఒకరికోసం మరొకరు పుట్టినట్లుగా కలసిమెలసి  అంటిపెట్టుకు జీవిస్తారు. ఇరుతరఫు పెద్దలు వీరి స్నేహాన్ని, ప్రేమను ఆమోదించి వారి వివాహానికి ఏర్పాటు చేస్తారు. అయితే,  ఇక్కడే విధి శారద సవతితల్లి తమ్ముడి రూపంలో ప్రవేశించి అతడు చేసిన కుతంత్రాలకు శారదా మోహన్ ల ప్రేమ జీవితం ఛిన్నాభిన్నమై అంతిమంగా వారి ప్రాణాలనే బలితీసుకుంటుంది. ఆ ఇరువురు బాధాతప్త హృదయులుగా,  ప్రేమ చిరంజీవులుగా మిగిలిపోతారు.

ఇంతకు ఈ శారద,మోహన్ లు ఎవరు? వారి ప్రేమ కధ ఏమిటి? ... 

తెలియాలంటే  ఎన్.టి.రామారావు, జమున నటించిన అద్భుత కుటుంబగాధా చిత్రం 1956 నాటి వినోదా ప్రొడక్షన్ వారి 'చిరంజీవులు' చూడాలి. విషాదంతో నిండిన ఈ ప్రేమికుల హృదయవేదనే నేటి మన 'ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం'.

ప్రేమించిన యువతితో  తన వివాహం జరుగబోతున్న సంతోషంలో  తన పెళ్ళికోసం నగలను కొని వస్తూండగా కుట్రదారుల కుతంత్రంతో నగలను కోల్పోయి చావుబ్రతుకుల మధ్య వుండి పెళ్ళిముహుర్తానికి రాలేకపోతాడు.  కష్టంలో కష్టంగా కథానాయకుడు బండి ప్రమాదంలో కళ్ళను కోల్పోతాడు. ఈ బాధలన్నీ దాటుకుని ఇంటికి వచ్చేసరికి తాను గాడంగా ప్రేమించిన చిన్ననాటి చెలి మరొకరి ఇల్లాలవుతుంది.

ఆ సందర్భంలో  ... ''కనుపాపలాంటి చెలి పరులపాలైతే ఇంక ఈ బ్రతుకెందుకు...చిననాటి కలలన్నీ కథలేనా అని నాయకుడు తల్చుకు తల్చుకు కుమిలిపోతూంటే ; మనసైన చినదాని మనసు  నేలవ్రాలి ధూళిలో కలసిన విరజాజులే, మరుమల్లెలే ... తనవారు ఎప్పటికీ తనవారే... ఇలలో విడిపోయినా కనుమూసాక గగనాన మరల కలుస్తాము' అని నాయిక ఆలపించిన  విలాపగీతం సజీవరాగమై  ఈనాటికీ శ్రోతల మనసులలో రగులుతూనేవుంది....

మోహన్:

కనుపాప కరవైన కనులెందుకో

తనవారె పరులైన బ్రతుకెందుకో-2

శారద:

విరజాజి శిలపైన రాలేందుకే

మరుమల్లె కెంధూళి కలసేందుకే

మనసైన చినదాని మనసిందుకే

రగిలేందుకే 

                                    !కనుపాప!

మోహన్:

అలనాటి మురిపాలు కలలాయెనా

చిననాటి కలలన్ని కధలాయెనా

తలపోసి తలపోసి కుమిలేందుకా

తనువిందుకా  

                                    !కనుపాప!

శారద:

తనవారు తనవారె విడిపోరులే

కనుమూసి గగనాన కలసేరులే

ఏనాటికైనాను నీదాననే  - నీదాననే

మోహన్:

చిననాటి మనపాట మిగిలేనులే

కలకాలమీ గాధ రగిలేనులే

కలకాలమీ గాధ రగిలేనులే...

రగిలేనులే....

ఘంటసాల మాస్టారు ఈ పాటను నఠభైరవి రాగంలో చేశారు. నఠభైరవి కర్ణాటక సంగీతంలోని 20వ మేళకర్త రాగం.హిందుస్థానీ సంగీతంలో అసావేరీ థాట్ అంటారు. 

వినోదా పిక్చర్స్ బ్యానర్ మీద డి.ఎల్.నారాయణ 'దేవదాసు', 'కన్యాశుల్కము' సినిమాల తర్వాత ఎన్.టి.రామారావు, జమున, గుమ్మడిలతో తీసిన విషాదాంత ప్రేమకథాచిత్రం చిరంజీవులు.

వేదాంతం రాఘవయ్య దర్శకత్వంలో రూపొందిన అపురూప చిత్రం 'చిరంజీవులు'. నటుడిగా ఎన్.టి.రామారావుకు, గాయక సంగీతదర్శకుడిగా ఘంటసాలకు చిరస్థాయి కీర్తిప్రతిష్టలు తెచ్చిపెట్టిన చిత్రం 'చిరంజీవులు'. ఈ చిత్రంలోని అన్ని పాటలు సందర్భోచితంగా, సహజత్వానికి దగ్గరగా తెలుగు వాతావరణం ప్రతిబింబిస్తూ రూపొందాయి.

1948 లో వాడియా ఫిలింస్ నర్గీస్, దిలీప్ కుమార్ లతో 'మేళా' అనే హిందీ సినీమా తీశారు. ఆ సినీమా కథ మాత్రమే ఆధారంగా తీసుకొని వినోదావారు 1956 లో  'చిరంజీవులు' సినిమాను నిర్మించారు.

చిరంజీవులు చిత్రంలో గుడ్డివాడిగా నటించడానికి ఎన్ టి రామారావు కృత్రిమ కనుగుడ్లు పెట్టుకొని రోజులతరబడి నటించడంతో నిజంగానే ఆయన దృష్టికి  సమస్య ఏర్పడి వైద్యచికిత్స పొందిన తర్వాత కాని సహజస్థితికి రాలేదు. రామారావుగారి కమిట్మెంట్ కు, వృత్తిపట్ల శ్రధ్ధాభక్తులకు ఒక నిదర్శనం ఈ చిరంజీవులు.

చిరంజీవులు సినిమాకు కెమెరామన్ గా పనిచేసినవారు వి.ఎన్.రెడ్డి. స్వతహాగా తెలుగువారే అయినప్పటికీ హిందీ సినిమాలకే ఎక్కువగా పనిచేశారు. 1943-1986 మధ్య దాదాపు ఓ నలభై సినిమా లకు ఛాయాగ్రహకుడిగా, ఓ ఆరేడు సినిమాలకు డైరక్షన్ చేశారు. వి.ఎన్.రెడ్డి కెమెరామన్ గా పనిచేసిన హిందీ సినిమాలలో - 'ఆగ్', 'బైజుబావ్రా', 'కశ్మీర్ కి కలి', 'పూరబ్ ఔర్ పశ్చిమ్, 'జహ్రీలీ', చోరీచోరీ, 'ఉపకార్, 'దోబదన్' వంటి హిట్ సినిమాలు ఎన్నో ఉన్నాయి. సెసిల్ బి డిమిల్లే నిర్మించిన ప్రపంచ ప్రఖ్యాత హాలీవుడ్ చిత్రం 'టెన్ కమాండ్మెంట్స్'కు కూడా వి.ఎన్.రెడ్డి ముగ్గురు నలుగురు ఛాయాగ్రహకులలో ఒకరిగా పనిచేసారని ఎప్పుడో ఏదో పత్రికలో చదివిన గుర్తు. అయితే ఈ విషయాన్ని ధృవీకరించే ఆధారాలు ఏవీ ఇప్పుడు నాకు దొరకలేదు. ఏది ఏమైనా 'చిరంజీవులు' చిత్ర ఔన్నత్యానికి వి.ఎన్.రెడ్డి ఛాయాగ్రహణం ఎంతో దోహదం చేసింది.

భావగాంభీర్యంతో కూడిన ఉదాత్త విషాదగీతాలు ఆలపించడంలో, స్వరపర్చడంలో ఘంటసాలగారిని మించినవారు లేరు. ఒక దశలో తమిళ నిర్మాతలు తమ చిత్రాలలోని విషాదగీతాలు రక్తికట్టడానికి తెలుగువాడైనప్పటికీ ఘంటసాలగారే పాడాలనే అభిప్రాయం లో వుండేవారు. ఆయన కంఠంలోని మహత్తు అలాటిది.  

ఘంటసాలగారి సంగీతదర్శకత్వంలో రూపొందిన 'చిరంజీవులు' తమిళంలో 'అమరగీతం' గా డబ్ చేసారు. తమిళనాట కూడా 'అమరగీతం'గీతాలు ప్రేక్షకులను ఆకట్టుకున్నాయి.

వచ్చేవారం  ఘంటసాలవారి  మరో సజీవరాగం తో మరల కలుద్దాము.

 

ప్రణవ స్వరాట్

ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం - అధ్యాయం - 2 - భాగం 7 - పెళ్ళి చేసుకుని ఇల్లు చూసుకుని చల్లగ కాలం గడపాలోయ్

"ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం" పేరుతో సాగే ఈ శీర్షిక, ఘంటసాలవారి స్వీయసంగీత దర్శకత్వంలో రూపు దిద్దుకున్న ఏకగళ, యుగళ గీతాలను, బృంద గానాలను పరిచయం చేస్తూ ఘంటసాలగారికి సంబంధించిన ముచ్చట్లతో సాగే జ్ఞాపకాలమాలిక!!

ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం

అధ్యాయం - 2 -  భాగం 7

పెళ్ళిచేసిచూడు – పెళ్ళి చేసుకుని ఇల్లు చూసుకుని చల్లగ కాలం గడపాలోయ్...

 

పెళ్ళిలో ఇచ్చిన ఐదులక్షలు తమ ఖర్చులకే చాలలేదని మరో ఐదు ఇస్తే తప్ప కోడలిని గడపలోకి రానివ్వమని ఖరాఖండీగా చెప్పడంతో అంత సొమ్ము సేకరించలేక, అత్తింటివారి సూటిపోటి మాటల అవమానాన్ని భరించలేక పరంధామం, అతని కూతురు ఆత్మహత్య చేసుకున్నారని ఉదయాన్నే వాకర్స్ పార్క్ లో సంచలన వార్త. వరకట్న పిశాచి ధనదాహానికి మరో రెండు ప్రాణాలు బలి.

పెళ్ళిళ్ళలో కట్నం పేరుతో డబ్బు, నగలు, ఆస్తులు ఇచ్చినా, పుచ్చుకున్నా నేరమేనని, అందుకు శిక్షార్హులేనని భారత్ సర్కారు చట్టం తెచ్చినా ఈ మహమ్మారి జాడ్యం మన జాతిని పట్టి పీడిస్తూనేవుంది. అభివృద్ధి చెందిన పాశ్చాత్య దేశాలలో లేని ఈ జాడ్యం శతాబ్దాల కాలంగా ఆసియాలో ముఖ్యంగా దక్షిణాసియా దేశాలలో ఇంకా ప్రబలంగానే వుంది.

ఇటీవలి కాలంవరకు తండ్రి ఆస్తిలో హక్కు లేని ఆడపిల్ల సంరక్షణకోసం, భద్రత కొంత నగదునో, బంగారు నగలనో, భూములనో తమతమ స్తోమతకు  తగినట్లు కేటాయించి ఆ పిల్ల వివాహంలో కట్నంగా అత్తింటివారికి ఇవ్వడమనేది ఒక సంప్రదాయంగా మారి చివరికి కట్నం ఇవ్వకపోతే పెళ్ళిళ్ళే జరగని పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఎంత నాగరికత పెరిగినా, ఎంత ప్రపంచీకరణ జరిగినా, మన వివాహ వ్యవస్థలో ఎన్ని మార్పులు వస్తున్నా ఈ ఇచ్చిపుచ్చుకోవడాలలో తలెత్తే సమస్యలను, జరిగే ఘోరాలను ఎవరూ రూపుమాపలేకపోతున్నారు.

పెళ్ళంటే నూరేళ్ళపంట. అవును, కట్నం పేరిట అత్తింట పంటే. స్తోమత కలిగినవాళ్ళకు పండగే. కానీ, స్తోమతలేని పెళ్ళి కూతురి తండ్రి మాత్రం రోడ్డున పడడం ఖాయం. ఈ విషయంలో తప్పనిసరిగా  ప్రజల మనస్తత్త్వం మారాలి. మానవత్వం పెరగాలి. అప్పుడే ఈ వరకట్న విషవృక్షం సమూలంగా పెకలించబడుతుంది.  వరకట్నాల నిషేధం విషయంలో వధువరులే ముందంజ వేయాలి. అదుపు ఆజ్ఞాలేని పెళ్ళి ఖర్చులను అరికట్టాలి.

డాబు, దర్పం, దర్జాల కోసం జరిగే ఆడంబరపు పెళ్ళిళ్ళను శాశ్వతంగా కట్టడి చేయాలి. అందుకు యువతే నడుంకట్టి ముందుకు సాగాలి. ఇందుకు మీకు మంచి స్ఫూర్తి కావాలా? వెంటనే చూడండి 1952 నాటి సినిమా 'పెళ్ళిచేసిచూడు'. 

ఇందులోని విద్యాధికుడైన కధానాయకుని సందేశమేమిటో తెలుసా!---

 

ఓ భావిభారత భాగ్యవిధాతలారా!

యువతీ యువకులారా! 

స్వానుభవమున చాటు నా సందేశమిదే ...వారెవ్వా...

తాధిన్న తకధిన్న తాంగిడితక తరికిటతక తోం...

పెళ్ళిచేసుకుని యిల్లుచుసుకుని చల్లగ కాలం 

గడపాలోయ్ మీరెల్లరు హాయిగ వుండాలోయ్! 

 

కట్నాల మోజులో మన జీవితాలనే బలిచేసి 

కాపురములు కూల్చు

ఘనులకు శాస్తికాగ.. పట్నాల పల్లెల

దేశ దేశాల మన పేరు చెప్పుకొని ప్రజలు సుఖపడగా

తాధిన్న తకధిన్న తాంగిడితక తరికిటతక తోం...

 

ఇంటా బయటా జంటకవుల వలె

అంటుకు తిరగాలోయ్ తరంపం-2

కంటిపాపలై దంపతులెపుడూ చంటి పాపలను సాకాలోయ్ -2

!!పెళ్ళి!!

 

నవభావములా నవరాగములా

నవజీవనమే నడపాలోయ్ -2

భావకవులవలె ఎవరికి తెలియని

ఏవో పాటలు పాడాలోయ్

పెళ్ళి చేసుకుని హాయిగా...

వుండాలోయ్...

                  🌿🌷🌿

ఇదే నేటి మన సజీవరాగం.

సంగీత సాహిత్యాల పస వున్న గీతాలే పదికాలాలపాటు ప్రజల హృదయాలలో నిల్చివుంటాయనేందుకు 'పెళ్ళిచేసిచూడు' లోని ఈ పాటే నిదర్శనం.

 

తాళి కట్టడానికి ముందే  ఇస్తానన్న కట్నం డబ్బు తాళి కట్టిన తర్వాత కూడా ఆడపెళ్ళివారు చెల్లించకపోవడంతో  వియ్యంకుడు ఆగ్రహించి కొడుకును అక్కడనుంచి లాక్కుపోతాడు.  రమణ, అమ్మడుల పెళ్ళి జరిగినా జరగనంత విషాదాన్ని పెళ్ళిపందిట్లో మిగిల్చిపోతుంది. అయితే, చదువు సంస్కారంగల రమణ  తండ్రికి తెలియకుండా అత్తవారింట్లో మకాంవేసి కొత్తల్లుడి హోదాలో మనుగుడుపు లాంఛనాలన్ని మహదానందంగా అనుభవిస్తూ , అత్తగారు, భార్య, బావమరదులను  కూడా తన గానా బజానాలతో సంతోషపరుస్తూంటాడు.

ఆ సందర్భంలోనే సంగీతప్రియుడైన కథానాయకుడు రమణ తన బావమరది తబలా వాయిస్తూండగా, మరో సిసింద్రీ బావమరది డ్యాన్స్ చేస్తూండగా తాను హార్మోనియం వాయిస్తూ కట్నాలమోజులో జీవితాలను బలిచేసే ఘనులందరికీ శాస్తి జరగాలని ఘంటసాల బాణీలో భావిభారత భాగ్యవిధాతలైన యువతీయువకులందరికీ మంచి సందేశమిస్తాడు. తర్వాత,  తన భార్యతో వేరే వూళ్ళో కాపురం పెడతాడు.చిత్రవిచిత్ర నాటకాలతో ఎవరి మనసు నొప్పించకుండా తండ్రి మనసుమార్చి కథను సుఖాంతం చేస్తాడు. అభ్యుదయవాదిగా అందరి మన్ననలు పొందుతాడు.

తరతరాలుగా మన దేశంలోని మధ్యతరగతి కుటుంబీకులను పట్టిపీడిస్తున్న వరకట్న జాడ్య సమస్యను పెద్ద పెద్ద ఉపన్యాసాలతోను, ఏడుపు పెడబొబ్బలతోను కాకుండా చాలా వినోదాత్మకంగా, వ్యంగాన్ని కూడా మిళితం చేసి హాస్యరస ప్రధానంగా తెరకెక్కించారు 'పెళ్ళిచేసిచూడు' దర్శకుడు అక్కినేని లక్ష్మీ వరప్రసాద్, సింపుల్ గా 'ప్రసాద్'.  చెప్పదలుచుకున్న విషయాన్ని సున్నితంగా ప్రేక్షకుల హృదయాలలో నాటేలా సినిమా లోని ప్రతి సన్నివేశాన్ని చిత్రీకరించారు. ఇందులో చక్రపాణి గారి హస్తం ఎంతైనావుంది.

విజయావారి సినిమాల కథాసంవిధానమంతా చక్రపాణిగారి ఆధ్వర్యంలోనే జరుగుతుంది. సినిమా నిర్మాణ వ్యవహారమంతా చక్రపాణిగారిదే, నాగిరెడ్డిగారి జోక్యమేం వుండదు. పెట్టుబడి, వ్యాపార వ్యవహారాలు మాత్రం ఆయనవి. సినిమా నిర్మాణంలో తనకు ఏ మాత్రం అసంతృప్తి కలిగినా చక్రపాణి సహించేవారు కాదు. తనకు కావలసిన పద్ధతిలో పనిజరగకపోతే ఎంత పెద్ద నటులనైనా, సాంకేతిక నిపుణులనైనా తొలగించి మరల కొత్తగా పని మొదలెట్టడానికి సంశయించేవారు కాదు. అందుకు నిదర్శనంగా పెళ్ళిచేసిచూడు, మిస్సమ్మ, మాయాబజార్ సినీమాలు చెప్పుకోవచ్చు. పెళ్ళిచేసిచూడులో నటన విషయంలో కధానాయిక జి.వరలక్ష్మి పెట్టే ఇబ్బందులు భరించలేక ఆవిడ స్థానంలో అంజలీదేవిని పెట్టుకుందామని నిర్ణయించుకున్నారట. కానీ, అంజలీదేవి మధ్యవర్తిత్వంతో జి.వరలక్ష్మిగారినే కొనసాగించినట్లు  చెప్పుకుంటారు. అలాగే మిస్సమ్మలో మొదట హీరోయిన్ గా భానుమతి గారితో కొంత షూటింగ్ అయాక ఆవిడ సమయపాలన సక్రమంగా పాటించకపోవడంతో  విసుగెత్తిన చక్రపాణి భానుమతి స్థానే కధానాయికగా సావిత్రిని తీసుకున్నారు. మాయాబజార్ సినిమా సంగీత దర్శకుడిగా ఎస్.రాజేశ్వరరావు ఓ నాలుగు పాటలు కంపోజ్ చేసిన తర్వాత నిర్మాతలతో ఏర్పడిన విభేదాలవలన పక్కకు తప్పుకోగా ఆయన స్థానంలో ఘంటసాల వచ్చారు. ఈవిధంగా విజయా వారి సినిమా నిర్మాణ బరువుబాధ్యతలంతా చక్రపాణి గారే భరించేవారు.

విజయావారి సినీ నిర్మాణం అంతా ఒక ప్రణాళిక ప్రకారం పకడ్బందీగా జరిపించినట్లుగా కనిపిస్తుంది. తమ సినిమాలు ఒకే రకంగా కాకుండా అన్ని వర్గాల ప్రేక్షకుల ఆదరణ పొందడానికి కావలసిన అన్ని అంశాలతో రూపొందించేవారు. ఒక ఏడాది సాంఘిక సినిమా తీస్తే ఆ మరుసటి సంవత్సరం జానపదం, తర్వాత మళ్ళీ సాంఘికం,  ఇలా రొటేషన్ లోనే వారి సినీమాలు వచ్చాయి. విజయావారి మొదటి చిత్రం షావుకారు సాంఘికం, రెండవ సినిమా పాతాళభైరవి జానపదం, మూడవ సినిమా పెళ్ళిచేసిచూడు సాంఘికం, తర్వాత చంద్రహారం జానపదం, మిస్సమ్మ సాంఘికం, తర్వాత మాయాబజార్ పౌరాణికం...

అలాగే డైరక్టర్స్ కూడా సాంఘికాలను ఎల్.వి.ప్రసాద్ చేస్తే జానపదాలు, పౌరాణికాలను కె.వి.రెడ్డి చేసేవారు.ఈ ఆనవాయితీ 'అప్పుచేసి పప్పుకూడు' వరకు కొనసాగింది. తర్వాత విజయాలో ప్రసాద్ గారు పనిచేసినట్లు లేదు.

ఉదాత్తము, గంభీరము అయిన కథాశంతో కూడిన పెళ్ళిచేసిచూడు సినిమా కేవలం పెద్దలను మాత్రమే కాదు పిల్లలను కూడా అలరించింది. మద్రాసు ఆలిండియా రేడియో బాలానంద సభ్యులు ---  కుందు, కందా మోహన్ , బేబీ గిరిజ (నటి కాంచన చెల్లెలు), బేబి ఉష, మొదలగువారు ఈ సినిమాలోని హాస్యాన్ని నూటికి నూరుపాళ్లూ పండించారు.  పెళ్ళిచేసిచూడు లో సగం ప్రముఖ పాత్ర పిల్లలిదే. ఇంతవరకూ ఏ పెద్దల సినిమాలోను పిల్లలమీద ఏకంగా నాలుగు వినోదభరిత గీతాలు చిత్రీకరించిన దాఖలాలు లేవు. ఘంటసాలగారి సంగీత దర్శకత్వంలోని ఆ పిల్లల పాటలు... 'బ్రహ్మయ్యా ఓ బ్రహ్మయ్యా!'; 'అమ్మా నొప్పులే'; 'ఏవూరిదానవే వన్నెలాడీ'  ఈనాటికీ కూడా  అందరినీ గిలిగింతలు పెడుతున్నాయి. ఆ చిన్నపిల్లల పాటలను మాస్టర్ రామకృష్ణ, గిడుగు భారతి,ఉడత సరోజిని పాడారు.సినిమా మొదటి గంట కాలం పిల్లలదే. సినిమా ప్రారంభమైన గంటవరకు హీరో ఎన్టీఆర్ తెరమీద కనపడడంటే

ఎవరైనా నమ్ముతారా! కానీ పచ్చి నిజం. ఈనాడు అలా చూపిస్తే సూపర్ స్టార్ల వీరాభిమానులు ఊరుకుంటారా! తెరలు చించి, కుర్చీలు విరక్కొట్టి సోడాబాటిల్స్ తో రణరంగమే సృష్టిస్తారు. కానీ ఆనాడు సినిమా కు కధే ప్రధానం. కథ ప్రకారమే నాయికా నాయకుల ఉనికి.

మొదటినుంచి విజయావారి సినిమాలలో  సంగీతానిదే పెద్ద పీట. శ్రవణానందకరమైన పాటలకు పెట్టింది పేరు సంగీతదర్శకుడు ఘంటసాలైనా, ఎస్.రాజేశ్వరరావు అయినా, పెండ్యాల అయినా, మరొకరు మరొకరు అయినా మెలొడికే ప్రాధాన్యత. విజయావారి పాటలెప్పుడూ ఆపాతమధురాలే. ఆ బీజం వేసింది విజయా తొలి ఆస్థాన సంగీత దర్శకుడు ఘంటసాలే అంటే అతిశయోక్తికాదు.

కర్ణాటక సంగీతంలో సుశిక్షితుడైన ఘంటసాలగారికి హిందుస్థానీ సంగీతం పట్ల కూడా చక్కటి అవగాహన వుంది. శాస్త్రీయ సంగీత రాగాలను  లలితసంగీతానికి అనువుగా వినియోగించుకోవడంలో ఘంటసాలవారి ప్రతిభ అనన్య సామాన్యం. ఆవిషయం వారి తొలికాలపు సినిమాలనుండి ఆఖరి చిత్రాలవరకూ నిరూపిస్తూనే వచ్చాయి.

ఘంటసాలవారికి కళ్యాణి రాగమంటే మహా ఇష్టం అనే ముద్రపడింది విజయావారి షావుకారులోని 'పలుకరాదటే చిలుకా' పాటతోనే. ఈ పాటకు ముందు ఆ రాగంలో ఘంటసాలగారు మరేదైనా పాట స్వరపర్చి పాడారో లేదో  తెలియదు కానీ, పెళ్ళిచేసిచూడు సినిమా లోని ఈనాటి సజీవరాగం ' పెళ్ళిచేసుకుని ఇల్లుచూసుకుని చల్లగ కాలం గడపాలోయ్' ను కూడా  అదే కళ్యాణి రాగంలో చేసి సంగీతాభిమానుల అభిప్రాయాన్ని మరింత బలపర్చారు.

తదాదిగా ఘంటసాలగారు కళ్యాణి రాగంలో ఎన్నో పాటలు స్వరపర్చి గానం చేశారు. ఆ రాగంలో ఎన్ని పాటలు విన్నా విసుగుచెందని రీతిలో శ్రోతలను మైమరపించి పరవశింపజేసిన ఘనత ఘంటసాలగారిది.

అసలు మహత్తు అంతా ఆ రాగంలోనే వుంది. మంగళప్రదమైన రాగం కళ్యాణి. కర్ణాటక సంగీత మేళకర్తరాగ విభజనాచక్రంలో 'కళ్యాణి' 65వ మేళకర్త రాగంగా గుర్తింపబడింది. 

మేళకర్త రాగం అంటేనే సంపూర్ణరాగం అని అర్ధం. ఆరోహణా అవరోహణా క్రమంలో సప్తస్వరాలు వుంటాయి.

మనసుకు ఆహ్లాదాన్ని కలిగించే కళ్యాణి రాగాన్ని విద్వాంసులు కచేరీ ఆరంభంలోనే ఆలపిస్తారు. ప్రసిధ్ధి పొందిన త్యాగరాజస్వామి వారి 'నిధి చాల సుఖమా', ముత్తుస్వామి దీక్షితులవారి 'కమలాంబాం భజరే' కీర్తనలు ఈ కళ్యాణి రాగానికి చెందినవే.

ఇక సినిమాల విషయానికి వస్తే కళ్యాణి రాగంలో పాటలు చేయని సంగీతదర్శకులే వుండరు. కర్ణాటక సంగీతంలోని కళ్యాణి రాగానికి సమాంతర హిందుస్థానీ రాగం 'యమన్'. ఈ యమన్ రాగంలో అనేక సూపర్హిట్ సాంగ్స్ హిందీ సినిమా లలో ఉన్నాయి. ఈ కళ్యాణి రాగ స్వరాలను వెస్ట్రన్ సంగీతంలో 'లిడియన్' అంటారు. అంతటి జగత్ప్రసిధ్ధి చెందిన కళ్యాణి

ఘంటసాలవారి ఇష్టసఖి కావడంలో ఆశ్చర్యం ఏముంది. ఈ కళ్యాణిరాగంలో ఘంటసాలగారు పాడిన ప్రతి ఒక్కపాటా వైవిధ్యం తో కూడినవే.

'ఓ.. భావిభారత భాగ్యవిధాతలారా!' యువతీ యువకులారా!..' అని సాకీ ఎత్తుగడ...  వారెవ్వా! తాధిన్న తకధిన్న తాంగిడితక తరికిటతక తోం... అన్న ముక్తాయింపు  మనకెంతో ఉత్సాహాన్ని, ఉల్లాసాన్ని  రేకెత్తిస్తుంది. పాట మొత్తం ఆనందసాగరంలో ఓలలాడిస్తుంది. కథానాయకుడు సంగీతప్రియుడు, హార్మోనియం వాద్యగాడు కూడా కావడంవలన అతను పాడిన రెండు మూడు పాటలను హార్మోనియం ప్రధానవాద్యంగా మలచారు ఘంటసాల.  సంగీతంతో ఏమాత్రం సంబంధంలేని హీరో ఎన్టీఆర్ నటనకు ఇదొక పెద్ద సవాలు. ఏదో ఆషామాషీగా హార్మోనియం ముందు కూర్చుంటే సన్నివేశం రక్తికట్టదు. అందుకోసం రామారావుగారు ప్రత్యేక శ్రధ్ధతో ఘంటసాలగారు ఈ పాటలను కంపోజ్ చేస్తున్నప్పుడు, రిహార్సల్స్ సమయంలో పక్కనే కూర్చుని హార్మోనియం ఎలా పట్టుకుంటారో, మెట్లమీద వ్రేళ్ళు ఎలా వుంచుతారో మొదలైన విషయాలను అవగాహన చేసుకుని ఆ విధంగా పాటల షూటింగ్ లో అనుసరించారట. ఈ పాట మరింత రక్తి కట్టడానికి ఎన్టీఆర్ తోపాటు  తెరమీద తబలావాయించిన జోగారావు, పాటకు తగిన డ్యాన్సాడిన మాస్టర్ కుందుల నటన కూడా చాలా దోహదం చేసింది. ఘంటసాలగారు ఈ పాటను చాలా నాచురల్ గా, సునాయాసంగా, హుషారుగా పాడారు. ఆ కంఠంలోని మాధుర్యానికి, భావప్రకటనకు ఎవరైనా ముగ్ధులు కాకతప్పదు.

ఘంటసాలగారి వాద్యగోష్టి ఎప్పుడూ సున్నితంగా, వీనులవిందుగా వుంటుంది. కర్ణకఠోర ధ్వనులు దరికిచేరవు. ఈ పాటలో కూడా హార్మోనియం, వయొలిన్స్, పియానో, ఫ్లూట్, క్లారినెట్‌, తబలా, టేప్ (డప్పు) వంటి వాద్యాలనే సరళంగా ఉపయోగించారు.

పెళ్ళిచేసిచూడులో ఎన్ని పాటలున్నాయో అంతమంది గాయనీగాయకులుండడం ఓ విశేషం. పింగళివారు పదహారు పాటలను, ఊటుకూరు సత్యనారాయణ ఒక పాట వ్రాయగా వెరసి  ఆ 17 పాటలను ఘంటసాలవారి సంగీత నిర్దేశకత్వంలో, ఆయనతోపాటు పి.లీల, రాణి, ఉడత, కోమల, భారతి, రామకృష్ణ, శకుంతల, జిక్కి , విజె వర్మ, పిఠాపురం, పామర్తి మొదలగువారు పాడించారు. సాటి గాయనీగాయకులను ప్రోత్సహించడం లో ఘంటసాలవారి సహృదయతకు ఈ సినీమా ఓ మచ్చుతునక.

ఎన్.టి.ఆర్, జి.వరలక్ష్మి, సావిత్రి, ఎస్.వి.రంగారావు, డా. శివరామకృష్ణయ్య, జోగారావు, పద్మనాభం, మహంకాళి వెంకయ్య, పుష్పలత మొదలగువారు నటించిన 'పెళ్ళిచేసిచూడు' తమిళంలో 'కళ్యాణం పణ్ణి పార్'  ఒకేసారి తీసారు. పాటలన్నీ రెండు భాషలలో విపరీతమైన ప్రజాదరణ పొందాయి. ఓ పుష్కర కాలం తర్వాత విజయావారే ఈ సినిమా ను హున్సూర్ కృష్ణమూర్తి దర్శకత్వంలో 'మదువే మాడినోడు' పేరుతో రాజ్ కుమార్, లీలావతి హీరో హీరోయిన్ లుగా కన్నడంలో తీసి మంచి విజయం పొందారు. ఆ సినిమాకు కూడా ఘంటసాలగారే సంగీతదర్శకత్వం వహించి హీరో పాటలు పాడారు. తెలుగులో లీల పాడిన పాటలను కన్నడంలో పి.సుశీల పాడారు. తెలుగు తమిళాలకు డైరక్ట్ చేసిన ఎల్.వి. ప్రసాద్ గారు ఈ సినిమా ను హిందీలో 'షాదీ కె బాద్' గా స్వీయదర్శకత్వంలో రంగుల్లో నిర్మించారు. జితేంద్ర, రాఖి నటించిన ఈ చిత్రానికి లక్ష్మీ కాంత్ ప్యారేలాల్ సంగీతం సమకూర్చారు.

ఈ విధంగా విజయావారి మూడవ సినిమా 'పెళ్ళిచేసిచూడు' సర్వత్రా కళ్యాణప్రదంగా ప్రేక్షకులను ఆనందపర్చింది. 

'పెళ్ళిచేసిచూడు' సినిమా పబ్లిసిటీ విషయంలో విజయావారు వినూత్న పోకడలు పోయారు. సినిమా విడుదలకు ముందు ఈ సినీమా కధలోని ముఖ్యాంశాలతో, ముఖ్య సూత్రధారులను పరిచయం చేస్తూ పింగళివారిచే   ఒక పెద్దపాటను వ్రాయించి ఘంటసాలవారిచేత పాడించి దానిని ఆంధ్రదేశంలోని అన్ని థియేటర్లలో పెళ్ళిచేసిచూడు సినిమా స్లైడ్స్ మీద వినిపించి సినిమా విడుదలకు ముందే ప్రేక్షకులలో ఈ సినిమా పట్ల గొప్ప ఉత్కంఠను కలిగించారు.

విజయావారికి ఘంటసాలగారి మీద ఎంత అభిమానమూ, నమ్మకమూ లేకపోతే ... 'గంట గంటకూ ఇంట ఇంటనూ ఎవ్వరి కంఠం వింటారో ఆ ఘంటసాలవారీ చిత్రానికి నాదబ్రహ్మలండీ...' అని అంటారు! చిత్రం ఏమంటే ఈ ట్రైలర్ గీతాన్ని ఘంటసాలగారే పాడి తన గురించి తానే పరిచయం చేసుకున్నారు.

సినిమా పబ్లిసిటీ విషయంలో విజయావారి ఈ సరికొత్త పోకడ మంచి ఫలితాలనే ఇచ్చింది.

నాకు ఏడేళ్ళ వయసులో 'పెళ్ళిచేసిచూడు' సినిమా బొబ్బిలి శ్రీరామా టకీస్ (రాజావారిదే) లో విడుదలైనప్పుడు కోటలోని ఘోషా స్త్రీలతోపాటు మా ఇంటి ఆడవాళ్లకూ అందిన ఆహ్వానం మేరకు ఆ సినిమాను మొదటిసారిగా  బాక్స్ లో కూర్చొని  పరదాల వెనకనుండి  చూడడం ఎన్నటికి మరపురాని అనుభవం.

కొసమెరుపు:-

ఈ సినిమా లోని ' ఏడుకొండలవాడా వెంకటా రమణా' అనే గీతాన్ని ముందుగా జిక్కితో పాడించారు. ఆది రికార్డు గా కూడా వచ్చింది. కానీ ఆ పాట తమకంత తృప్తికరంగా లేకపోవడంతో మరల పి.లీలతో పాడించి రికార్డు చేశారు. ఆదే సినిమాలో కూడా వినిపిస్తుంది.

కర్ణాటక సంగీత రాగాలైన 'చారుకేశి','చక్రవాకం' లను తెలుగు సినిమాలకు మొట్టమొదటి సారిగా పరిచయం చేసినది ఘంటసాలగారే.

అటువంటి ఘనత కల్గిన ఘంటసాలవారి మరో సజీవరాగంతో వచ్చే వారం మరల కలుద్దాము.

 

ప్రణవ స్వరాట్