ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం - అధ్యాయం - 2 - భాగం 40 - హిమగిరి సొగసులు

"ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం" పేరుతో సాగే ఈ శీర్షిక, ఘంటసాలవారి స్వీయసంగీత దర్శకత్వంలో రూపు దిద్దుకున్న ఏకగళ, యుగళ గీతాలను, బృంద గానాలను పరిచయం చేస్తూ ఘంటసాలగారికి సంబంధించిన ముచ్చట్లతో సాగే జ్ఞాపకాలమాలిక!!"

ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం

అధ్యాయం - 2 -  భాగం 40

పాండవ వనవాసము – హిమగిరి సొగసులు

ప్రాచీన భారతీయ ప్రబంధ, కావ్య నాయక గుణాతిశయాలను వరుసగా వాటి ఔన్నత్యాన్ని బట్టి నాలుగు విధాలుగా   వర్ణించారు. అవి - ధీరోదాత్తులు, ధీరోద్ధతులు, ధీరలలితులు, మరియు, ధీర శాంతులు. ధీరోదాత్తతకు శ్రీరాముడు, ధర్మరాజు లను; ధీరోద్ధతకు రావణాసురుడు, పరశురాముడు,  దుర్యోధనుడు, భీమసేనులను; ధీరలలితకు శ్రీకృష్ణుడు, వాసవదత్త కావ్య నాయకుడు ఉదయానుడు లను; ధీరశాంతతకు మృచ్ఛకటికం నాటక కధానాయకుడు చారుదత్తుడు, గౌతమబుద్ధుడు మొదలగువారిని ఉదాహరణలుగా శాస్త్రకారులు చెపుతారు.

మహాభారత గాధలో ప్రధాన పాత్రధారులైన దుర్యోధనుడు, భీమసేనుడు... యీ యిద్దరూ ధీరోద్ధత లక్షణ సమన్వితులు.  అత్యంత శౌర్యపరాక్రమాలు, అహంకారం, క్రోధం, ఈర్ష్యా ద్వేషాలు, తొందరపాటుతనం, వీరి సొత్తు. చేసిన ప్రతిజ్ఞలను నెరవేర్చుకోవడానికి  ఎంతకైనా తెగిస్తారు. రజోస్తమో గుణ సంపన్నులు. వీరిలోని ఈ గుణాలను ఆసరాగా చేసుకుని కౌరవులు తరఫున శకుని, పాండవులు తరఫున శ్రీకృష్ణుడు సమయోచితంగా పావులు నడిపి యుగయుగాలకు, తరతరాలకు మరపురాని మహోన్నత మహాభారత గాధను నడిపించారు. మాతృవాక్య పరిపాలన, భాతృ‌ప్రేమ, భార్య యెడల గౌరవపూర్వకమైనప్రేమానురాగాలు భీముడిలో పుష్కలంగా కనిపిస్తాయి. అటువంటి ధీరోద్ధత నాయకుడి సతి ద్రౌపది.

మహాభారత సంగ్రామానికి మూలకారకురాలు ద్రౌపది.  కురు సభలో ద్రౌపది పొందిన ఘోరావమానం, ఆమెలోని ప్రతీకారం వాంఛ కురుక్షేత్ర యుద్ధానికి ప్రేరణ. యుద్ధానంతరం పాండవులు రాజ్యపాలనకు వచ్చాక ద్రౌపది దాదాపు 36 సంవత్సరాలు కురుసామ్రాజ్ఞిగా ఉన్నత స్థానాన్ని అధిష్టించింది. దైవీక శక్తులు, పాతివ్రత్యం, అమితమైన వాక్చాతుర్యం, అసాధారణ ధైర్యసాహసాలు ద్రౌపది సహజ లక్షణాలు. గత జన్మలో శివుడిని భర్తగా పొందాలనే కోరికతో ఓ ముని కుమార్తె ఐదుసార్లు తపస్సు చేసి శివ సాక్షాత్కారం పొందిన ప్రతీసారి పతి కావాలని మాత్రమే కోరుకోవడంతో మరుజన్మలో ఐదుగురు పురుషులకు భార్య అయే వరాన్ని పొందడం వలన పంచపాండవుల పత్ని అయింది.

పాంచాల దేశ మహారాజు ద్రుపదుడు చేసిన మహాయజ్నంలో అగ్నిగుండం నుండి మహా తేజస్సు తో ఉద్భవించిన కన్య ద్రౌపది. ఆమె ద్రౌపది, పాంచాలి, యజ్నసేని, కృష్ణ (నల్లటి దేహఛాయ గలది) అనే నామాలతో పిలువబడేది. యాదవకుల శ్రీకృష్ణుడి పరమ భక్తురాలు, అంతేకాదు, కృష్ణుడు ఆమెను సోదరిగా అభిమానించి పలు సందర్భాల్లో ఆమెకు అండగా నిలిచి ఆదరించాడు. భారతీయ పురాణ ఇతిహాసాలలో ద్రౌపదిని పంచకన్యలలో ఒకరిగా వర్ణించారు.

పంచకన్యలంటే ఎవరు? అంటే... తెలిసో, తెలియకో చేసిన పాపాలను తొలగించుకోవడానికి నిత్యము చూపించవలసిన ఐదుగురు పవిత్ర స్త్రీ సముదాయాన్ని  పంచకన్యలంటారు

రామాయణ కాలంనాటి గౌతమ ముని సతీమణి అహల్య,  శ్రీరాముని పత్ని సీత,  వాలి భార్య తార,  రావణాసురుని సతీమణి మండోదరి; మహాభారత కాలం నాటి ద్రౌపది పంచకన్యలుగా పూజింప బడుతున్నారు. సీతకు బదులు పాండురాజు భార్య, పంచపాండవుల తల్లియైన కుంతీదేవిని పంచకన్యగా కొన్ని పురాణాలు పేర్కొంటున్నాయి.

కన్య అంటే వివాహం కాని యువతి అనే అర్థంలో మనం చెప్పుకుంటారు. కానీ పైన చెప్పిన ఐదుగురు స్త్రీలు వివాహితులే  అయినప్పటికీ తమ శీలానికి సంబంధించిన అనేక తీవ్ర సమస్యలను ధైర్యంగా ఎదుర్కొని తమ పవిత్రతను, పాతివ్రత్యాన్ని నిలుపుకున్నారు. అందుకే భారతీయులు వీరిని పంచకన్యలుగా పరిగణించి,  వీరి నామస్మరణ పుణ్యప్రదం గా భావిస్తారు. యజ్నగుండం నుండి కన్యగా ఉద్భవించిన ద్రౌపది వివాహానంతరం కూడా పొందిన పరాభవాలు, అవమానాలు అనేకం. మాయా జూదంలో సర్వస్వం కోల్పోయిన పాండవులతో కలసి పన్నెండు సంవత్సరాలు అరణ్యవాసం, రెండేళ్ళ అజ్ఞాతవాసం చేసి అష్టకష్టాలు అనుభవించిన ధర్మపత్ని. స్వయంవరంలో తనను గెలుచుకుని వరించినది అర్జునుడే అయినప్పటికీ,  గత జన్మలో పరమేశ్వరుడి వర ప్రభావం వలన, ఈ జన్మలో  పంచపాండవుల మాతృమూర్తియైన కుంతీదేవి అనాలోచిత వాక్య పరిపాలనా నిర్బంధం వలన పాంచాలి పంచభర్తృక అయింది. నారదమహర్షి సలహా మేరకు సంవత్సరానికి ఒక భర్తగా పంచపాండవులతో సంసార జీవితం చేసింది.  ఆ సమయంలో ఏ భర్తతో జీవితం పంచుకుంటున్నదో అతనిని తప్ప ఇతరులు తలంపే  రాని విధంగా  దైవీక శక్తుల అనుగ్రహంతో తన పాతివ్రత్య ధర్మాన్ని కాపాడుకున్నది.

మహాభారతం అరణ్య, విరాటపర్వాలలో భీమసేనుడు, ద్రౌపదే ప్రధాన భూమికలు వహిస్తారు. హిండింబాసుర, కీచకవధ, సౌగంధికాపహరణం మొదలైన సంఘటనలన్నీ పాండవుల అరణ్యవాసం కాలంలోనే జరిగి భీమసేనుని అవిక్రమ పరాక్రమాలు, ధీరోద్ధతనాయక లక్షణాలు లోకవిదితమయాయి.

పండితుల మొదలు పామరులవరకు అన్ని వర్గాలవారికి వినోద, విజ్ఞాన, వికాసాలు, ధర్మార్ధ మోక్ష సూత్రాలను నేర్పించే ఉత్తమ గ్రంథం మరేముంటుంది మహాభారతం తప్ప.

విజయవంతమైన సినిమా తీయడానికి  కావలసిన సమస్త అంశాలు పుష్కలంగా గల గాధ మహాభారతం. కురుక్షేత్ర భూమిపై శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ ప్రవచించిన భగవద్గీతతో సహా 18 పర్వాల మహాభారతాన్ని యధాతధంగా తెరకెక్కించడమనేది మానవమాత్రులకు సాధ్యమయే కార్యం కాదు.

అందుకే మహాభారత గాధలోని కొన్ని రసవత్తర ఘట్టాలను మాత్రం తీసుకుని భారతీయ భాషలన్నిటిలో సినీమాలను, టెలివిజన్ ధారావాహికలుగాను నిర్మించడం జరిగింది. పౌరాణిక సినీమాలంటే తెలుగువారికి వున్న మక్కువ, మమకారం అసామాన్యం. తెలుగుభాష లో వచ్చినన్ని రామాయణ, మహాభారత గాధా చిత్రాలు మరే భాషలోనూ రాలేదంటే అది అతిశయోక్తి కానేకాదు. మూకీల కాలంనుండి నేటి హైటెక్ డిజిటల్ సినిమా యుగం వరకు పౌరాణిక సినీమాలు ప్రజాదరణ పొందుతునే వున్నాయి.

అలాటి ఒక ఉత్తమ పౌరాణిక చిత్ర కళాఖండమే 1965లో వచ్చిన సంగీత రసభరిత 'పాండవ వనవాసము'. మహాభారతంలోని అరణ్య, విరాట పర్వాలలోని రసవత్తర ఘట్టాలను తీసుకుని కమలాకర కామేశ్వరరావు దర్శకత్వంలో మాధవీ ప్రొడక్షన్స్ బ్యానర్ మీద అడుసుమిల్లి సీతా రామాంజనేయులు నిర్మించిన అజరామర పౌరాణిక చిత్రం పాండవ వనవాసము.

ఏ విధమైన పౌరాణిక పాత్రలు పోషించాలన్నా అలంకార శాస్త్రకారులు నిర్దేశించిన కావ్య నాయక లక్షణాలు, ఆంగిక, వాచకం, అభినయ సామర్థ్యంగల ఏకైక నటుడు, యావత్ భారతదేశంలో నందమూరి తారక రామారావు ఒక్కరే అంటే అది ప్రాంతీయ దురభిమానంగా భావించనేకూడదు. అటువంటి విలక్షణ నటుడిని  పాండవ వనవాసములో ధీరోద్ధత నాయకుడైన భీమసేనుని పాత్రకు ఎన్నుకున్నారు నిర్మాత ఎ.ఎస్.ఆర్.ఆంజనేయులు, చిత్ర దర్శకుడు కమలాకర కామేశ్వరరావు.

భీముడికి అన్నివిధాలా సమవుజ్జీయైన సుయోధన చక్రవర్తి పాత్రకు ఎస్.వి.రంగారావును, మహాభారత కథానాయిక ద్రౌపది పాత్రకు సావిత్రిని, శకుని పాత్రకు ముదిగొండ లింగమూర్తిని ఎన్నుకుని సినిమా ఘన విజయంపట్ల విడుదలకు ముందే  ప్రేక్షకుల్లో భారీ అంచనాలను ఉత్కంఠను రేకెత్తించారు. పాండవ వనవాసములో ఇతర పాత్రల్లో నటించిన ఇతర నటీనటులంతా కూడా తెలుగు చలనచిత్ర సీమలోని నటదిగ్గజాలే. అందరూ సాటిలేని మేటి నటులే. ఆనాటికింకా నటిగా స్థిరపడని, తరవాతికాలంలో డ్రీమ్ గర్ల్ గా ప్రసిద్ధిపొందిన ప్రముఖ నర్తకి, బాలీవుడ్ నటి హేమమాలిని ఒక నృత్య సన్నివేశంలో (సినిమా పరిభాషలో item songలో) నటించడం  ప్రత్యేక ఆకర్షణ. ఇంతమంది ఘనాపాటీలతో పాండవ వనవాసాన్ని భారీగానే తీయ సంకల్పించారు నిర్మాత, వాణీ ఫిలింస్ డిస్ట్రిబ్యూషన్ కు అధినేత కూడా అయిన ఎ.ఎస్.ఆర్.

పౌరాణిక సినీమాలంటే ఎన్నో పాటలు, పద్యాలతో సంగీత, సాహిత్య ప్రధానంగా వుంటాయి. ఆ శాఖలను నిర్వహించే బాధ్యతను శాస్త్రీయ, లలితసంగీతాలలో నిష్ణాతుడైన ఘంటసాలకు, సాహితీ పాండిత్య ప్రకర్ష గల సముద్రాల రాఘవాచార్యులవారికి అప్పగించారు నిర్మాత. పాండవ వనవాసము సినిమా ద్వారా చిత్రసీమలోకి అడుగుపెట్టిన మరో ప్రముఖుడు నిన్నటి మేటి దర్శకేంద్రుడు  కోవెలమూడి రాఘవేంద్రరావుగారు. నేను మొదటిసారి చూసిన నాటికి నెరిసిన గెడ్డాలుపెంచని నవయువకుడు.

మాధవీ ప్రొడక్షన్స్ ఆఫీసు అప్పట్లో టి.నగర్ లో ఘంటసాలగారింటికి కొంచెం దూరంలో హబీబుల్లా రోడ్ కు సమీపంలోని ఓ పెద్ద భవనంలో వుండేది. అక్కడే ఘంటసాలగారి మ్యూజిక్ కంపోజింగ్ సెషన్స్ జరిగేవి. ఆ కంపోజింగ్ లలో అసిస్టెంట్ డైరెక్టర్ హోదాలో రాఘవేంద్రరావుగారిని తరచూ చూస్తూ ఉండేవాడిని.

సముద్రాలవారి కథాకధనం ప్రకారం పాండవ వనవాసము సినిమాలోని చాలా పాటలు, పద్యాలు సన్నివేశపరమైనవే.    ఆ విధాన ఉపపాత్రధారుల మధ్యే ప్రేమ సంభాషణలకు, యుగళగీతాలకు అవకాశం వుంది తప్ప ప్రధాన పాత్రధారులైన ధర్మరాజు, భీమార్జునులు, ద్రౌపది మధ్య శృంగారానికి తావే లేదు. కానీ, ఈ కథలో ముఖ్యనాయకుడైన భీమసేనుని, ఆ పాత్రను పోషిస్తున్న ఎన్.టి.రామారావును, ఆయన అభిమానుల ఆనందం కోసం భీముడు, ద్రౌపదిని మధ్య ఒక విలక్షణమైన యుగం గీతం పెట్టవలసిన అవసరం ఎంతైనా వుందని నిర్మాత అభిప్రాయపడ్డారు. నిర్మాత, దర్శకుడు, కథా/గీత రచయితల సుదీర్ఘ చర్చల అనంతరం భీముడు, ద్రౌపదిల మధ్య ఒక శృంగార గీతాన్ని పెట్టడానికి నిర్ణయించారు. ఆ పాట ఎలా వుండాలనే చర్చ. ప్రవృత్తి రీత్యా భీముడు ధీరలలిత నాయకుడో, శృంగారపురుషుడోకాదు. ధీరోద్ధత నాయకుడు. శౌర్యప్రతాపాలు గలిగిన గంభీర పురుషుడు. భార్య పట్ల అమితమైన ప్రేమాభిమానాలు, గౌరవమర్యాదలు కలవాడు. నీతి నియమాలు అతిక్రమించనివాడు. ఈ లక్షణాలన్నింటిని దృష్టిలో వుంచుకుని పాట రచన సాగాలి. దానికి తగిన వరస కుదరాలి. గీత రచయిత ఆచార్యులవారికి, సంగీతం దర్శకుడు ఘంటసాలవారికి ఒక విషమ పరీక్ష. సముద్రాల వారు పల్లవులు ఇవ్వడం, మాస్టారు వాటికి ట్యూన్ లు కట్టి దర్శకుడు కామేశ్వరరావుగారికి, నిర్మాత ఎ.ఎస్.ఆర్.గారికి వినిపించడం, వాటి మీద వారి అభిప్రాయాలు చెప్పడం, మరొకటి, మరొకటి ఆలోచించమనడం.... ఇలా కొన్ని సిట్టింగ్స్ అయిన తర్వాత ఫైనల్ గా ఒక యుగళ గీతం అందరి ఆమోదానికి నోచుకుంది. ఆ పాటే... ' హిమగిరి సొగసులు మురిపించునూ మనసులూ...' అదే నేటి మన ఘంటసాలవారి సజీవరాగం.

 

ద్రౌపది:

 ఆలాపన...

హిమగిరి సొగసులు మురిపించునూ మనసులూ

!హిమగిరి!

 

భీముడు:

ఊ.. ఆపావేం.. పాడు..

ద్రౌ.

హిమగిరి సొగసులూ మురిపించునూ మనసులూ !హిమగిరి!

 

యోగులైనా మహాభోగులైనా మనసుపడే మనోజ్ఞ సీమా

 

భీ.

సురవరులూ సరాగాల చెలులా

ద్రౌ. ఆలాపన

భీ. సురవరులూ సరాగాలు చెలులా

కలసీ సొలసే అనురాగ సీమ

 

ద్రౌ.

హిమగిరి సొగసులు మురిపించునూ మనసులు

 

ఈ గిరినే ఉమాదేవి హరుని సేవించీ తరించెనేమో

 

భీ. ఆలాపన

ద్రౌ. ఈ గిరినే ఉమాదేవి హరునీ సేవించీ తరించెనేమో

భీ. ఆలాపన

ద్రౌ. ఈ గిరినే ఉమాదేవి హరునీ సేవించీ తరించెనేమో

భీ. సుమశరుడూ రతీదేవి జేరీ కేళీ తేలి లాలించె లేమా

 

ద్రౌ. హిమగిరి సొగసులూ మురిపించునూ మనసులూ..

భీ. ఆలాపన

ద్రౌ. హిమగిరి...

భీ.,ద్రౌ. హమ్మింగ్..

 

హిమాలయా పర్వతశ్రేణుల్లో విహరిస్తూ ఆలపించే ఈ లలితశృంగారగీతంలో భీమసేనుడు, ద్రౌపదిల పరస్పర విరుద్ధ భావాలు వ్యక్తమవుతున్నాయి. ద్రౌపది మనోభావాలు దైవీక ఆధ్యాత్మిక చింతనతో కూడినవిగా వుంటే భీముడి ఆలోచనలు శృంగారం, రతీమన్మధుల కేళీకలాపాలవేపే సాగుతూ ఉంటాయి. అలాగే పాటలోని ఆలాపనలు ... ద్రౌపది చేసే ఆలాపనలు సున్నితంగా, శ్రావ్యంగానూ వుంటే భీముడి ఆలాపనలలో గాంభీర్యం, కాస్తా మొరటుదనం ధ్వనిస్తాయి.  

ఈ సినిమా ఆద్యంతం భీమసేన పాత్రధారి ఎన్.టి.రామారావు ఒక విలక్షణమైన నడకను, అభినయాన్ని ప్రదర్శించారు. అలాంటి సందర్భాలలో ఎన్.టి.ఆర్ నడకమీద రీరికార్డింగ్ లో మాస్టారు ప్రయోగించిన గిటార్ బిట్స్ ప్రేక్షకుల దృష్టిని ఆకర్షించి జనాదరణ పొందాయి. అలాంటి గిటార్ బిట్ ఒకటి ఈ పాట ప్రారంభంలో వినిపిస్తుంది. పాట వైబ్రోఫోన్ స్ట్రోక్  తో, తార్ షెహ్నాయ్ అన్న విశేష వాద్యంతో కూడిన సుశీల రాగాలాపనతో 'హిమగిరి సొగసులు' పాట పల్లవి ప్రారంభమవుతుంది. మాస్టారు ఈ పాటకోసం ఉపయోగించిన వాద్యాలు... వైబ్రోఫోన్, ట్యూబోఫోన్, జలతరంగిణి, తార్ షెహ్నాయ్, సారంగి, బేస్ గిటార్, సితార్, ఫ్లూట్, క్లారినెట్, వయొలిన్స్, తబలా, డోలక్, ఇతర రిథిమ్స్.

ఈ పాటకోసం ఘంటసాల మాస్టారు తీసుకున్న రాగం ద్విజావంతి. దీనినే హిందుస్థానీ శైలిలో జైజైవంతి అంటారు. కర్ణాటక సంగీత ముమూర్తులలో ఒకరైన ముత్తుస్వామి దీక్షితార్  రాగాన్ని కర్ణాటక సంగీతంలో ద్విజావంతిగా ప్రవేశపెట్టారు. ఖమాస్ థాట్ కు చెందిన జైజైవంతి కర్ణాటక సంగీతంలో ద్విజావంతిగా 28వ మేళకర్త హరికాంభోజి జన్యరాగంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

పాట ప్రారంభంలో వినవచ్చే సుశీల గారి మృదుమధురమైనరాగాలాపన ద్వారా ఈ ద్విజావంతి రాగం స్వరూపమంతా వ్యక్తీకరించారు ఘంటసాల మాస్టారు. కర్ణాటక సంగీత నుడికారంతో హిమగిరి సొగసులు పాటను మాస్టారు, సుశీల  అద్భుతంగా గానం చేసి అజరామరం చేశారు. అందుకు ఎన్.టి.ఆర్, సావిత్రి మనోజ్ఞాభినయం మరింత రాణింపును తీసుకువచ్చింది. సన్నివేశానికి, సందర్భానికి తగిన పర్వతప్రాంతీయ సంగీతాన్ని రీరికార్డింగ్ లో వినిపించారు ఘంటసాల.

పాండవ వనవాసం సినిమా లో వున్న తొమ్మిది పాటలు, పదమూడు పద్యాలు/శ్లోకాలు అన్నీ బహుళ ప్రచారం పొందాయి. తొమ్మిది పాటల్లో ఏడు పాటలను సముద్రాల రాఘవాచార్య, ఒకటి ఆరుద్ర, ఒకటి కొసరాజు (హేమమాలిని నృత్య గీతం) వ్రాశారు. పద్యాలలో అధికశాతం ఆచార్యులు గారే వ్రాయగా కొన్నింటిని నన్నయ్య భారతం నుండి, మరికొన్ని అనుశృతంగా వస్తున్న శ్లొకాలను తీసుకున్నారు. ఇందులో ధర్మరాజు (గుమ్మడి) పఠించిన సూర్యాష్టక శ్లోకాలను బాలమురళీకృష్ణ ఆలపించారు. ఘంటసాలవారి సంగీత దర్శకత్వంలో బాలమురళీ పాడిన మొదటి, ఆఖరి చిత్రం 'పాండవ వనవాసము' మిగిలిన పాటలు పద్యాలను ఘంటసాల, లీల, సుశీల, ఎస్.జానకి, ఎల్.ఆర్.ఈశ్వరి, మాధవపెద్ది (దుర్యోధన రంగారావు), పి.బి.శ్రీనివాస్ పాడారు.

మాధవీ ప్రొడక్షన్స్ బ్యానర్ మీద ఎ.ఎస్.ఆర్.ఆంజనేయులు తొలిసారిగా నిర్మించిన భారీ పౌరాణిక చిత్రం 'పాండవ వనవాసము’ పండిత, పామర ప్రశంసలందుకుని ఆర్ధికంగా ఘన విజయాన్నే పొందింది. ఇరవై ఐదు కేంద్రాల్లో శతదినోత్సవాలు, మరికొన్ని కేంద్రాల్లో రజతోత్సవాలు జరుపుకుంది. ఈ సినిమా ను బెంగాలీ లో డబ్ చేయగా అక్కడా మంచి విజయాన్నే పొందింది. జె.వి.రాఘవులు ఆ డబ్బింగ్ సినిమాకు సంగీతం నిర్వహించారు. మిగిలిన పాటలను ఇతర బెంగాలి, హిందీ గాయకులు పాడగా  ఆంజనేయ దండకాన్ని మాత్రం తెలుగులో ఘంటసాలగారు పాడినదాన్నే బెంగాలీలో కూడా యథాతథంగా  వుంచేసారు.

ఎన్నో ఆసక్తికరమైన విషయాలు గల పాండవ వనవాసములో ఆంజనేయుడిగా అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి పొందిన ప్రముఖ పహిల్వాన్ అజిత్ సింగ్ నటించడం ఒక విశేషం. ఆయన ఘంటసాలగారి గాత్రానికి ముగ్ధుడై తాను వెళ్ళిన ప్రతీ చోటా తనకోసం ఘంటసాల మాస్టారు ఆలపించిన ఆంజనేయ దండకాన్ని అందరికీ వినిపించేవారట.

తెలుగులో నిర్మించబడిన అత్యుత్తమ భారి పౌరాణిక చిత్రాలలో పాండవ వనవాసము కూడా ఎప్పటికీ  ముందు వరుసలోనే వుంటుంది.

 

కొసమెరుపు:

"హిమగిరి సొగసులు" పాటను సహజసిద్ధ ప్రకృతి సౌందర్యాలుతో నిండిన హిమాలయా లోయల్లో, మైదానాల్లో షూట్ చేస్తారనే వార్త వినవచ్చింది. కానీ, తన బిజీ షెడ్యూల్స్ కారణంగా మద్రాస్ వదిలి  ఎక్కువ రోజులు సుదూర  ప్రాంతాలకు  తరలి వెళ్ళడానికి ఎన్.టి.రామారావుగారు సుముఖత చూపకపోవడంతో కడుపులో చల్ల కదలకుండా పాట షూటింగ్ ను మద్రాసు వాహినీ స్టూడియో సెట్లోనే ముగించేసారు. పాటలో, సన్నివేశం లో పస వుంటే అది ఎక్కడ షూట్ చేసినా ప్రేక్షకులు ఆదరిస్తారని 'హిమగిరి సొగసులు' నిరూపించింది.

 

వచ్చే వారం, ఘంటసాల వారి మరో సజీవరాగంతో మరల కలుద్దాము.

 

ప్రణవ స్వరాట్

ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం - అధ్యాయం - 2 - భాగం 39 - పేరైనా అడుగలేదు ఊరైనా అడుగలేదు

"ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం" పేరుతో సాగే ఈ శీర్షిక, ఘంటసాలవారి స్వీయసంగీత దర్శకత్వంలో రూపు దిద్దుకున్న ఏకగళ, యుగళ గీతాలను, బృంద గానాలను పరిచయం చేస్తూ ఘంటసాలగారికి సంబంధించిన ముచ్చట్లతో సాగే జ్ఞాపకాలమాలిక!!"

ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం

అధ్యాయం - 2 -  భాగం 39

వారసత్వం – పేరైనా అడుగలేదు ఊరైనా అడుగలేదు

ప్రక్కనున్న పార్క్ లోకి నడక వ్యాయామానికి వెళ్ళబోతూ అలవాటు ప్రకారం కిటికీలోంచి పార్క్ వేపు చూశాను. వాకింగ్, జాగింగ్ చేయడానికి వచ్చే ఆడ,మగా, చిన్న, పెద్దలతో పార్క్ కోలాహలంగా వుంది. నా కళ్ళకు ఆశించినది కనపడలేదు. బొగడచెట్టు క్రింది సిమెంట్ బెంచ్ ఖాళీగా వుంది. ఊమ్.... రెండుజెళ్ళ సీత (అసలు పేరు తెలియదు) ఈవేళ కూడా రాలేదన్న మాట. ఆ అమ్మాయి గురించే ఆలోచిస్తూ పార్క్ లోకి ప్రవేశించి మెల్లగా నడవడం ప్రారంభించాను. ఆ అమ్మాయి ఎవరో, ఎక్కడ వుంటుందో తెలియదు. ఇంతవరకు ఒక్కమాట కూడా మాట్లాడింది లేదు, పరస్పరం కళ్ళతో పలకరించుకోవడం తప్ప. అశోకవనంలో సీతలా ఎప్పుడూ  ఏవో ఆలోచనలతో దిగాలుగా వుండే  ఆమెకు బయటకు చెప్పుకోలేని  సమస్యలేమున్నాయో. కంటికెదురుగా కనిపిస్తున్నంత కాలం ఒక్కసారి కూడా పలకరించని తనకు ఇప్పుడు ఆ పిల్ల వరుసగా మూడురోజులు కనపడకపోయే సరికి ఈ తహతహ ఎందుకో అర్ధం కావడంలేదు. ఏదైనా ప్రమాదం కలిగివుంటుందా?

ఆ అమ్మాయి ఆలోచనలతో నా మనసంతా గందరగోళమయింది. పార్క్  లో చూసిన మొదటి రోజుల్లోనే ఆ పిల్ల మంచిచెడ్డలు విచారించి ఊరు, పేరు తెలుసుకుని వుండాల్సింది, అహం అడ్డొచ్చి, తనే మాట్లాడుతుందిలే అని ఉపేక్ష చేశాను.  పొరపాటు చేశాను. అపరిచితుల మౌన స్నేహంలోని తీవ్రత ఇప్పుడే అర్ధమౌతోంది. పరాయి మనుషుల గురించిన ఆలోచనలు వారు కనిపించనప్పుడే మనసును కల్లోలపరుస్తాయి.

ఓ వారం రోజులు ఇలాంటి దుర్భర స్థితి అనుభవించాక అకస్మాత్తుగా ఒక రోజు ఆ రెండు జెళ్ళ సీత పార్క్ లోని బొగడచెట్టు క్రింది తిన్నె మీద ప్రత్యక్షమయింది. అనూహ్యంగా ఆమెను అక్కడ చూసేసరికి నా మనసు ఆనందంతో నిండిపోయింది. ఆ అమ్మాయిలో ఏదో మెరుపు, కొత్త చైతన్యం, గోచరించింది. పాత శోకఛాయలేవీ కానరాలేదు. నన్ను చూస్తూనే సంతోషంతో లేచి వచ్చి నా చేతులు పట్టుకుని "ఆంటీ! నేను మీకోసమే ఎదురుచూస్తున్నాను. ఇన్నాళ్ళుగా ఒక్కసారి కూడా మిమ్మల్ని పలకరించి మాట్లాడని నేను ఈవేళ మీకు నా కథంతా చెప్పాలనుకుంటున్నాను...

" నా పేరు శాంత. సవతి తల్లి హింసలతో మనశ్శాంతి కరువయ్యింది. ఆవిడ తన తమ్ముడితో నా పెళ్ళి జరిపించమని నాన్నను వేధించేది. రౌడీ, దుర్మార్గుడు అయిన వాడికి నన్ను ఇవ్వడం నాన్నకు ఇష్టంలేదు,  నాకంతకన్నా ఇష్టంలేదు. ఈలోగా మా నాన్న మరో సంబంధం చూశాడు. కానీ కట్నం విషయంలో పేచీలు రావడంతో ఆ పెళ్ళి వద్దని నిక్కచ్చిగా చెప్పేశాను. నాన్నకు కోపం వచ్చి తిట్టాడు. దానితో నేను ఎవరికి తెలియకుండా అర్ధరాత్రి ఇల్లొదిలి పారిపోయి ఆత్మహత్య చేసుకోవడానికి సిద్ధపడగా ఒక అపరిచిత వ్యక్తి వచ్చి నేను ఆత్మహత్య చేసుకోకుండా అడ్డుపడ్డాడు. నా తొందరపాటు నిర్ణయాన్ని సున్నితంగా మందలించాడు.మంచి మంచి మాటలతో నాలో ధైర్యాన్ని, కొత్త ఆశలను రేకెత్తించి నాకు తోడుగా మా ఇంటి దాకా సాయంవచ్చాడు"

నేను ఆమె మాటలకి అడ్డుతగిలి ఆసక్తి గా "అతనెవరు? ఎక్కడివాడు? ఊరు, పేరు అడిగావా?"

"ఉహూ... లేదు, అడగలేదు. కానీ, నాకు తెలియకుండానే నా కష్టాలన్నీ వెళ్ళబోసాను. నా మనసేమో అతనిని మరల మరల చూడాలని కోరుకుంటున్నది. అతని మాటల్లోని లాలింపు, బెదిరింపు నాలో తెలియని ఉత్సాహాన్ని రేకెత్తించాయి..."

"అంటే, నీలో అతని పట్ల ప్రేమ అంకురించిందన్నమాట. శుభం.

అతనికి కూడా నువ్వంటే ఇష్టం కలిగే వుంటుంది. నిన్ను చూడ్డానికి తప్పక ఈ పార్క్ కే వస్తాడు. మీ ప్రేమ దినదిన ప్రవర్ధమానమై మూడు పువ్వులు ఆరు కాయలుగా మీరు సుఖసంతోషాలతో వర్ధిల్లుతారు" అంటూ సంతోషంగా నా అభినందనలు చెప్పి వచ్చేశాను.

నేను శాంతతో మాట్లాడుతున్నంత సేపు నాలో సుశీల గారు పాడిన ఒక ఆపాత మధుర గీతం మెదలాడసాగింది. ఆ గీతం ఏదంటారా... ఘంటసాలగారు స్వరపరిచిన నార్ల చిరంజీవిగారి "పేరైనా అడుగలేదు.. పేరైనా అడుగలేదు మనసేమో అతని విడిచి మరల రాదాయే..." అనే పాట. నేటి మన ఘంటసాల సజీవరాగం...

 పేరైనా అడుగలేదు ఊరైనా అడుగలేదు

మనసేమో అతని విడచి మరలి  రాదాయే... 

మరలి రాదాయే...! పేరైనా !

 

వెతలన్నీ అతనికే వినిపించా

నెందులకో వెన్నుతట్టి మురిపించి 

వెళిపోయాడతడెవరో ! పేరైనా !

 

కలవరమో కలకలమో కలిగింది నాలో...

తగవో చిరునగవో అది బెదిరింపో లాలింపో

తెలియనీక నవ్వించీ గిలిగింతల కవ్వించే !పేరైనా!

 

కనులకైనా కలనైనా - 2 

కనిపించేవని ఆశ ఇంతై 

మరి అంతై అది నూరింతల వింతై

గుసగుసలేవో సలిపి  కొసరి కొసరి వూరించె ! పేరైనా ! 

 

తొలి వలపు అనేది యువతీ యువకులు మధ్య కలిగే మరపురాని, మరువలేని మధురానుభూతి. ఆ సమయంలో హృదయంలో ఏదో కలవరం, తడబాటు కలగడం సహజం. మనసులోని భావాలు అనుకున్న రీతిలో పెదవి విప్పి బయటకు వెల్లడించలేని బెదురు, కంగారు కలుగుతాయి. ఈ కలకలం, తడబాటు సహజ ప్రక్రియలే. తనకు నచ్చిన ఒక నూతన వ్యక్తి పట్ల కలిగిన పవిత్రమైన ప్రేమకు నిదర్శనం. ఆ తలపులు అనిర్వచనీయం. కథానాయికలో కలిగిన ఈ తొలి వలపు మధురానుభూతుల గురించి  కవి నార్ల చిరంజీవి ఇలా అంటారు....

"కలవరమో కలకలమో కలిగింది నాలో తగవో చిరునగవో"

అది బెదిరింపో లాలింపో తెలియనీక నవ్వించీ గిలిగింతలు కలిగించిన ఆ యువకుడిని మరల మరల చూడాలనే ఆశ ఇంతై మరి అంతై అది నూరింతల వింతై... కొసరి కొసరి వూరించే..."

చక్కటి తొలి వలపు గీతాన్ని మనకు అందించారు చిరంజీవి. వ్యక్తిగత ఆశయాలు, ఆదర్శాలు ఏవైనప్పటి సినీ గీత రచయిత ఏ రకమైన పాటలు వ్రాయడానికైనా సంసిద్ధంగానే వుంటాడని ఈ పాటలో నిరూపించారు చిరంజీవి. కమ్యునిస్టు భావాలతో ప్రజా ఉద్యమాలలో మునిగితేలే నార్ల చిరంజీవి గారు ఇలాంటి ప్రేమ గీతం వ్రాయడం విశేషమే!

ఇంతటి హృద్యమైన మొదటి ప్రేమ గీతానికి  సింధుభైరవి రాగ స్వరాలతో మరింత హృద్యమైన వరసను సమకూర్చారు సంగీత దర్శకుడు ఘంటసాల. గాఢత్వం కలిగిన మృదుమధుర సున్నిత భావాలను హృదయాలకు హత్తుకుపోయేలా వరసలు కట్టడంలో అసమాన్య ప్రజ్ఞాశాలి ఘంటసాల మాస్టారు. తన మనోరాగాలను సుస్పష్టంగా యథాతథంగా పలికించగల సుస్వరాల సుశీలగారి తోడ్పాటుతో అసంఖ్యాకమైన అజరామర గీతాలను సృష్టించారు ఘంటసాల మాస్టారు. అలాంటి ఆణిముత్యాలు లో ఒకటి ఈ " పేరైనా అడుగలేదు పేరైనా అడుగలేదు..."

ఈ పాటలో  నిరాశా నిస్పృహలతో కూడిన పి.సుశీలగారి "ఉహూ..." expression ఇతరులకు అనితరసాధ్యం. ఇందులో ఘంటసాలగారి ముద్ర సుస్పష్టంగా కనపడుతుంది. భావ స్పష్టత, తెలుగు మాట స్పష్టత మృగ్యమైపోతున్న ఈ రోజుల్లో వాటిని ఆశించేవారికి ఘంటసాల శకం పాటలే శరణ్యం.

ఘంటసాలగారికి ఇష్టమైన రాగాలలో సింధుభైరవి ఒకటని మా నాన్నగారు (శ్రీ సంగీతరావుగారు) అనేక సందర్భాలలో జ్ఞాపకం చేసుకునేవారు.

ఈ పాట ప్రారంభం కావడానికి ముందు లీడ్ గా ఘంటసాల మాస్టారు మేండొలిన్ మీద ఒక చక్కటి బిట్ ను   వినిపింప జేశారు. ఆ బిట్ సౌదామిని రాగంలో (ఊహలు గుసగుసలాడే) వుండడం ఓ విశేషం. ఓపెనింగ్ బిట్ సౌదామిని,  సింధు భైరవిలో పాట శ్రోతలను మైమరపింపజేస్తాయి.

సింధుభైరవి కర్ణాటక సంగీతంలో లో 8వ మేళకర్త హనుమత్తోడికి జన్యరాగం. దీనికి సమాంతరమైన హిందుస్థానీ సింధుభైరవి అసావేరి థాట్ జన్యం. సింధుభైరవి భక్తి, శోక, విరహ భావాలను వెల్లడించడానికి అనువైన రాగం. పురందరదాసులవారి "వేంకటాచల నిలయం వైకుంఠపురవాసం.." అనే భక్తి గీతం ఈ సింధు భైరవి రాగంలోనే స్వరపర్చబడింది. ఘంటసాల మాస్టారి సంగీతనిర్వహణలో సింధుభైరవి రాగ స్వరాలతో చేయబడిన పాటలెన్నో బహుళ జనాదరణ పొందాయి. అదే సింధుభైరవి రాగంలో మాస్టారు స్వరపరచగా పి.సుశీల సుశ్రావ్యంగా ఆలపించిన "పేరైనా అడుగలేదు... ఊరైనా అడుగలేదు.." పాట ఆరు దశాబ్దాల తర్వాత కూడా  రసజ్ఞులను అలరిస్తూనేవుంది.

మనసుకు ప్రశాంతత కలిగించే రీతిలో ఘంటసాలగారు ఈ పాటలో వైబ్రోఫోన్, సితార్, ఫ్లూట్, క్లారినెట్, వయొలిన్స్, తబలా, డోలక్, టేప్, చిటికెలు వంటి వాద్యాలను సున్నితంగా ఉపయోగించారు.

తెరపై  కథానాయిక అంజలీదేవి కనపర్చిన హావభావాలుతో ఈ పాట మరింత రాణించింది.

ఇలాంటి మరెన్నో శ్రావ్యమైన పాటలు గల సినిమా 1964 లో వచ్చిన "వారసత్వం". ఈ సినిమాలోని ఏడు పాటలను ఆరుద్ర, నార్ల చిరంజీవి వ్రాయగా వాటిని ఘంటసాల, సుశీల, లీల, జిక్కి, రాణి ఆలపించారు. ఇదే సినిమా లోని "ప్రేయసి మనోహరి వరించి చేరవే", "చిలిపి కృష్ణుని తోటి చేసేవు పోటీ" పాటలు ఇంకా మనకు శ్రవణానంద కలిగిస్తున్నాయి.

తాపి చాణక్య దర్శకత్వంలో శుభోదయా రంగా, శాస్త్రి నిర్మించిన ఈ సినిమాలో ఎన్.టి.ఆర్., అంజలీదేవి, రేలంగి, గుమ్మడి, రాజనాల, గిరిజ, సురభి బాలసరస్వతి డా.శివరామకృష్ణయ్య, పేకేటి, నిర్మల, మొదలగువారు నటించారు.

కొసమెరుపు:

ఈ "వారసత్వం" సినిమాకు మొదట పెట్టిన పేరు "మమకారం". ఆర్ధిక ఇబ్బందుల్లో పడి సినిమా పూర్తి అయి ప్రజల ముందుకు రావడానికి దాదాపు మూడేళ్ళు పట్టింది. ఘంటసాలగారి సుశ్రావ్య సంగీతం ఈ సినిమాకు జీవం. 

 

వచ్చే వారం, మరల, ఘంటసాల వారి మరో సజీవరాగంతో కలుద్దాము.

 

ప్రణవ స్వరాట్

ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం - అధ్యాయం - 2 - భాగం 38 - జయ జయ శ్రీమన్నారాయణ

"ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం" పేరుతో సాగే ఈ శీర్షిక, ఘంటసాలవారి స్వీయసంగీత దర్శకత్వంలో రూపు దిద్దుకున్న ఏకగళ, యుగళ గీతాలను, బృంద గానాలను పరిచయం చేస్తూ ఘంటసాలగారికి సంబంధించిన ముచ్చట్లతో సాగే జ్ఞాపకాలమాలిక!!"

ఘంటసాల - సదా మదిలో మెదిలే సజీవరాగం

అధ్యాయం - 2 -  భాగం 38

శ్రీ సత్యనారాయణ మహాత్మ్యం – జయ జయ శ్రీమన్నారాయణ

విజ్ఞానశాస్త్ర పరిశోధనలను బట్టి ఈ భూమి పుట్టి సుమారు 450 కోట్ల సంవత్సరాలు. సౌర కుటుంబం లోని సూర్యుడు, ఇతర గ్రహాలు పుట్టినప్పుడే భూమి కూడా పుట్టింది. భూమి పుట్టిన వంద కోట్ల సంవత్సరాల తరువాత ఈ భూమి మీద సూక్ష్మ జీవులు పుట్టడం ప్రారంభమయ్యింది. క్రమక్రమంగా జలచరాలు, భూచరాలు, వెన్నెముక గల జంతువులు, వాటిలో నుండి వానరాలు, వానరాలు నుండి మనిషి పుట్టడం ఆరంభమయింది. మనిషిరూపంలోని జీవి పుట్టి ఇప్పటికి డెబ్భై లక్షల సంవత్సరాలని విజ్ఞానశాస్త్రం చెపుతుంది.

 

అదే మన ప్రాచీన పురాణాలు, ఖగోళశాస్త్ర విజ్ఞానాన్నిబట్టి చూస్తే సృష్టి అంతా కాలచక్రం ప్రకారం సాగుతుంది. దీనిని నడిపించడానికి ముగ్గురు ముఖ్య దేవతలు -- వారే బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు. సృష్టి, స్థితి, లయకారులు.

 

సృష్టికి పూర్వం  అంతా నిశీధిగా, నిశబ్దంగా, శూన్యంగా వుండేది. అప్పుడు పరమాత్మ బ్రహ్మాండమైన ఒక సువర్ణ అండంగా గోచరించాడు. దీనినే హిరణ్యగర్భమంటారు. కొన్నాళ్ళకు ఆ బ్రహ్మాండమైన బంగారు అండం రెండుగా పగిలి ఒక భాగం భూమిగా, మరొక భాగం ఆకాశంగా ఏర్పడింది. ఈ భూమ్యాకాశాల మధ్యనున్న శూన్యం అంతరిక్షం గా మారింది.

 

హిందూదేశ కాలమాన ప్రకారం చతుర్యుగాలు, మన్వంతరాలనేవి కాలచక్రం లోని ప్రధాన భాగాలు. కృత, త్రేత, ద్వాపర, కలి యుగాలు చతుర్యాగాలు. కృతయుగం కాల ప్రమాణం 17 లక్షల  28 వేల మానవ సంవత్సరాలు. దీనినే సత్యయుగమంటారు. ఈ యుగంలో ధర్మం పరిపూర్ణంగా నూరుశాతం వుంటుంది. త్రేతాయుగం కాల ప్రమాణం 12 లక్షల 96 వేల మానవ సంవత్సరాలు. ఈ యుగంలో ధర్మం మూడు పాదాలా నడుస్తుంది. ద్వాపర యుగ కాలప్రమాణం 8 లక్షల 64 వేల మానవ సంవత్సరాలు. ధర్మం రెండు పాదాలు మీద నడుస్తుంది. ఇక, కలియుగ కాల ప్రమాణం 4 లక్షల 32 వేల సంవత్సరాలు. ఈ యుగంలో మానవులలో అన్యాయం, స్వార్ధబుద్ధి హింస, దౌష్ట్యం పెచ్చు పెరిగి ధర్మం ఏకపాదాన నడుస్తుంది. ఇప్పుడు మనం ఇంకా కలియుగం ప్రథమార్ధంలో ఏడవ మన్వంతర మైన వైవస్వత మన్వంతరంలో వున్నాము. కలియుగం ప్రారంభమై 5 వేల 127 సంవత్సరాలయింది. అంటే కృతయుగం లో వుండే నూరుశాతం ధర్మనిరతి, నీతి నియమాలు, సాత్విక గుణాలు కలియుగం వచ్చేటప్పటికి ఇరవై అయిదు శాతానికి దిగజారిపోయాయి. మొత్తం ఈ నాలుగు యుగాలు కలిపితే 43 లక్షల 20 వేల మానవ సంవత్సరాలను మహా యుగం అంటారు. ఈ నాలుగు యుగాలు ఇలాగే పునరావృతం అవుతూ ఉంటాయి.

 

మన ప్రాచీన పురాణాలలో చెప్పబడిన అనేక వైజ్ఞానిక విషయాలు, కాల నిర్ణయాలు ఈ నవీనకాల శాస్త్రజ్ఞులు మూర్ఖత్వంతో నిండినదిగాను, ఆధారరహిత మైనవిగానూ కొట్టిపారేస్తున్నా అనేక విషయాలు ప్రామాణికంగానూ, సాహేతుకంగానూ పరిగణించబడుతున్నాయి. ఉదాహరణకు విష్ణుపురాణంలోని దశావతారాలకు 19వ శతాబ్దపు వైజ్ఞానికవేత్త డార్విన్ థీయరి ఆఫ్ ఇవల్యూషన్ కు చాలా దగ్గర సంబంధం కలిగి వుండడం ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తుంది. 19వ శతాబ్దంలో బ్రిటిష్ వైజ్ఞానిక శాస్త్రవేత్త ఛార్లెస్ డార్విన్ ప్రతిపాదించిన జీవ పరిణామ క్రమ సిద్ధాంతం ఎన్నో వేల సంవత్సరాల కాలంనాటి హిందూదేశం (భారతదేశం) విష్ణుపురాణం లో వర్ణించబడిన భగవంతుని మత్స్య, కూర్మ, వరాహ, నరసింహ, వామన, పరశురామ, రామ, కృష్ణ, బలరామ/బుద్ధ, కల్క్యావతార గుణవిశేషాలలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

 

భగవంతుని దశావతార విశేషాలున్నంటిని తరతరాలుగా ఎందరో కవులు రసవత్తరంగా వర్ణించారు. భక్తగాయకులెందరో గానం చేశారు. వాటిని కధలు కధలుగా పండితులు మొదలు పామరుల వరకు  నృత్య, నాటక, హరికధా, సినిమాల రూపంలో నిత్యమూ విని, చూసి తన్మయత్వం చెందుతూనే వున్నారు, ప్రభావితులవుతూనే వున్నారు.

 

" యదాయదాహి ధర్మస్య గ్లానిర్భవతి భారతా అభ్యుత్థాన

మధర్మస్య తదాత్మానాం సృజామ్యహమ్

పరిత్రాణాయ తత్య్రసాధూనాం వినాశాయచ దుష్క్రుతామ్

ధర్మ సంస్థాపనార్ధాయ సంభవామి యుగే యుగే"

అని అభయమిచ్చిన పరమాత్మ తన దశావతారాల్లో పాటు తన అంశల ద్వారా ఈ భూలోకంలో జన్మించి ప్రజలలోని మూఢత్వాన్ని, హింసాతత్త్వాన్ని రూపుమాపి, వారికి సత్యవ్రత మహిమను బోధించి సన్మార్గవర్తనులుగా చేశాడు. శ్రీ వీర వేంకట సత్యనారాయణ స్వామిగా ఈ కలియుగం లో ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని అన్నవరక్షేత్రాన వెలిసాడు. ఆ స్వామి మహత్యాన్ని వాడవాడలా ప్రచారం చేసి ప్రజల్లో ఆధ్యాత్మిక చింతనను, సత్ప్రవర్తనను పెంపొందించిన ఓ భక్తుడి గాధే  'శ్రీసత్యనారాయణ మహాత్మ్యం' గా చలనచిత్ర రూపంలో  1964 లో మన తెలుగు ప్రజల ముందుకు వచ్చింది. ఆ సినిమా టైటిల్స్ మీద గానం చేయబడ్డ భగవంతుని దశావతార లీలలే నేటి మన ఘంటసాల సజీవరాగం.

 

ఘంటసాల & లీల :

జయ జయ శ్రీమన్నారాయణా

జయ విజయీభవ నారాయణా ! జయ జయ!

జయ విజయీభవ నారాయణా

 

లీల:

జలనిధి సొచ్చి సోముడు ద్రుంచి

వేదాలు గాచిన మీనావతారా

 

బృందం: ఆలాపన

 

ఘంటసాల

క్షీరజలధి మధనమ్మున మంధరగిరిని

మోసిన కూర్మావతారా

 

బృందం: సా, దనిరీ, దనిసా, నిదపా మగరీ గమపదనిస

 

లీల:

ధర చాప చుట్టిన దనుజుని బరిమార్చి ధారుణి నేలిన వరహావతారా..

 

బృందం: ఆలాపన

 

ఘం.

వరదుడివై ప్రహ్లాదుని కావగ

తరలిన వారు నరసింహావతారా

 

బృందం: సా... దనిసా... నిసనిదమా... గదమగసా... గమదనిసా...

 

లీల:

దానమడిగి మూడడుగుల నేల

బలి దానవు నణచిన వామనావతారా

 

ఘం.

ఇటు బ్రాహ్మ్యంబని అటు క్షాత్రంబను

పటుతర పరశు రామావతారా

 

లీల:

దశరథు నానతి కానలకేగి

దశకంఠు దునిమిన రామావతారా

 

ఘం.

కాళీయ విషమ నాగు గర్వము నణచి

కంసుని కూల్చిన కృష్ణావతారా

 

బృందం: సా... దనిసా... నిసనిదమా... గదమగసా గమదనిసా

 

లీల:

సత్యమహింసయే పరమధర్మమని

బోధన చేసిన బుద్ధావతారా

 

ఘం.

ధర్మము తొలగిన ధరలో కలిలో, ధర్మము నిలిపే కలికావతారా

! జయ జయ శ్రీమన్నారాయణా!

 

శ్రీమహావిష్ణువు దశావతార లీలలను నాలుగే నాలుగు నిముషాలలో సంక్షిప్తంగా మనోహరంగా వర్ణించి చెప్పారు గీత రచయిత సముద్రాల రామానుజాచార్యులువారు. దశావతార మూర్తుల విషయంలో భిన్నాభిప్రాయాలు వున్నట్లుగా తోస్తుంది. కొన్ని పురాణాలు శ్రీకృష్ణుని అగ్రజుడైన బలరామదేవుని తొమ్మిదవ అవతారంగా వర్ణిస్తే మరికొన్ని మతాలవారు గౌతమబుద్ధుని తొమ్మిదవ అవతారంగా అభివర్ణిస్తారు. జూనియర్ సముద్రాల గారు వ్రాసిన ఈ పాటలో కూడా గౌతమ బుద్ధుడినే తీసుకున్నారు. అయితే ఈ కథాకాలానికి ఇది ఎంతవరకు ఔచిత్యం అనే విషయంలో నాకు చిన్న సందేహం వుంటూనే వుంది. దశావతారాలలోని బుద్ధుడు, క్రీస్తుకు ఐదు శతాబ్దాలకు పూర్వం జన్మించిన గౌతమబుద్ధుడనే శుద్ధోధనుడి కుమారుడైన సిద్ధార్ధుడు ఒకరు కాదు అంటే నా సందేహం తీరినట్లే. గీతరచయిత పొరపాటు చేసి వుంటారేమో అనే అనుమానికి ఆస్కారమే లేదు.

 

పాట కంపోజింగ్ కు ముందు డైరెక్టర్ గారు ఘంటసాల గారికి సన్నివేశాన్ని వివరిస్తూ పాట నేపథ్యంలో మహావిష్ణువు పాత్రధారి అయిన ఎన్.టి.ఆర్.గారితో దశావతారాల మాంటేజ్ షాట్స్ వేస్తామని సినీమాకు ఈ పాటే హైలైట్ కావాలని అందుచేత పాట ట్యూన్ రిచ్ గా వెరైటీగా వుండాలని మాస్టారిని కోరారు. డైరెక్టర్ గారి సూచనల ప్రకారం షూట్ చేయబోయే దృశ్యాలను తానే ముందుగా ఊహించుకుని మాస్టారు ఈ పాటను రాగ మాలిక లో చేశారు.  ఆ రాగాలు - హంసానంది, చక్రవాకం, హిందోళం, సురటి, కేదార గౌళ, ఆరభి.

53 వ మేళకర్త గమనశ్రమకు జన్యరాగం హంసానంది రాగం. సమాంతరమైన హిందుస్థానీ రాగం సోహిని. హంసానంది ఒక షాడవరాగం. అంటే ఆరోహణ, అవరోహణ క్రమంలో ఆరు స్వరాలే వుంటాయి. 'ప' పంచమ స్వరం వుండదు. భక్తిరస ప్రధాన గీతాలకు అనువైన రాగం హంసానంది.

చక్రవాకం: - కర్ణాటక సంగీతం లో16వ మేళకర్త చక్రవాకం. హిందుస్థానీ శైలిలో అహిర్ భైరవ్ అంటారు. భక్తి, జాలి, కరుణ వంటి రసాలను ప్రకటించడానికి తగిన రాగం చక్రవాకం.

హిందోళం - ఈ రాగాన్నే  హిందుస్థానీ శైలిలో మాల్కౌంస్ అంటారు. హిందోళం 20వ మేళకర్త నఠభైరవి జన్యమని ఒక సాంప్రదాయం వారు, కాదు 8వ మేళకర్త హనుమత్తోడి జన్యమని మరొక వర్గం వారు అభిప్రాయపడడం వుంది. హిందోళం ఔడవరాగం. ఈ రాగానికి ఆరోహణ అవరోహణలలో ఐదు స్వరాలు మాత్రమే వుంటాయి. రిషభ పంచమాలు వుండవు. అయితే ఘంటసాల వారి హిందోళం అన్యస్వర ప్రయోగం కలిగి సంప్రదాయ విద్వాంసుల కన్నెర్ర కు గురయింది. అయినా, ఘంటసాల గారు భయపడకుండా తన బాణీనే కొనసాగించారు.

సురటి - 28వ మేళకర్త హరికాంభోజికి జన్య రాగం. వక్ర సంచారంతో కూడిన రాగం. ఆరోహణ లో ఏడు స్వరాలు, అవరోహణ లో తొమ్మిది స్వరాలు పలికేరాగం. సురటి రాగానికి జనకరాగమైన హరికాంభోజికి సమానమైన హిందుస్థానీ రాగం ఖమాస్ థాట్. వెస్ట్రన్ మ్యూజిక్ లో సురటిని మిక్సోలిడియన్ మోడ్ అంటారు. అతి ప్రాచీన, శుభప్రద, ప్రశాంతమైన రాగం సురటి.

ఈ పాటలోని మరో రాగం కేదార గౌళ - ఇది కూడా హరికాంభోజి జన్యరాగమే. ఔడవ, సంపూర్ణ రాగం. అంటే ఆరోహణ లో ఐదు స్వరాలు, అవరోహణలో ఏడు స్వరాలు కలిగివుండే రాగం. భక్తి, శృంగార, కరుణ రసాలను ప్రకటించడానికి అనువైన రాగం కేదార గౌళ.

ఈ పాటలో ఘంటసాల గారు ఉపయోగించిన ఆఖరి రాగం ఆరభి - ఆరభి రాగం 29 వ మేళకర్త ధీరశంకరాభరణానికి జన్యం. ఔడవ సంపూర్ణ రాగం. ఆరోహణ లో ఐదు స్వరాలు, అవరోహణ లో ఏడు స్వరాలు వుండే రాగం. ఘనరాగపంచకంలోని ఈ ఆరభి రాగం భక్తి, వీరు, రౌద్ర రసాలను వెలిబుచ్చే రాగం.

కర్ణాటక సంగీతంలో ఎంతో ప్రసిద్ధమైన ఈ ఐదు రాగాల సమ్మేళనంతో ఘంటసాల గారు "జయ జయ శ్రీమన్నారాయణ జయ విజయీభవ నారాయణా" పాటను కూర్చారు. ఈ ఐదు రాగాలకు సమాంతరమైన సుప్రసిద్ధ హిందుస్థానీ రాగాలున్నప్పటికీ ఘంటసాలవారు ఈ గీతాన్ని కర్ణాటక సంగీత నుడికారంతోనే చేశారు. అలాగే మాస్టారి బాణిని మనోభావాలను క్షుణ్ణంగా అర్ధం చేసుకున్న పి.లీల, బృందం  ఈ రాగమాలికను  సశాస్త్రీయంగా, మనోజ్ఞంగా ఆలపించారు.

 

గతంలో చెప్పినట్లు సంగీత దర్శకులు  సినిమా పాటల్లో రాగమాలికలను ఉపయోగించడం పెద్ద విషయమేమీ కాదు. అయితే వాటిని ఎంత సందర్భోచితంగా, సమర్ధవంతంగా ప్రయోగించారన్నదే ముఖ్యం. రాగాలు సీక్వెన్స్ ను పరిపుష్టం చేసి అలవోకగా ఉపయోగించుకుని గానం చేయడంలో మాస్టారుకు మరెవ్వరు సాటిరారు అనడంలో ఎలాంటి అతిశయోక్తి లేదు.

 

ఘంటసాల మాస్టారు ఈ రాగ మాలిక గీతంలో మామూలుగా  మనం వినే సినిమా పాటలకు  భిన్నంగా కొంత వైవిధ్యాన్ని చూపించారు. ఈ పాటలో  వాయిద్యాలతో కూడిన నేపథ్యసంగీతం మనకు వినపడదు. దానికి బదులుగా బృంద గాయకుల ఆలాపనలు, స్వరకల్పనలు సుశ్రావ్యంగా వినిపిస్తాయి. గాయనీ గాయకుల గాత్రాలను అనుసరిస్తూ వయొలిన్స్, ఫ్లూట్,  క్లారినెట్, హార్మోనియం, తబలా, ఫక్వాజ్, ట్యూబోఫోన్, తాళాలు, తాంబొరిన్ వంటి వాద్యాలు వినిపిస్తాయి. హోరెత్తించే హెవీ ఆర్కెస్ట్రా ఈ పాటలో వినపడదు. లోబడ్జెట్ సినీ నిర్మాతలు ఆశించేది ఇదే. సినిమా నిర్మాతల, సినీ సంగీత కళాకారులు ప్రయోజనాలను సమతుల్యంగా కాపాడే విషయంలో ఘంటసాలగారు చేసిన కృషి ఎంతైనా కొనియాడదగ్గది. పటిష్టమైన వారధిగా ఘంటసాల చిత్రసీమలో నిలిచారు.

 

సంగీతరస భరితమైన శ్రీ సత్యనారాయణ మహాత్మ్యం సినీమా లో వున్న ఇరవై పాటలు పద్యాలను  సముద్రాల రామానుజాచార్యులు వ్రాయగా  వాటిని ఘంటసాల,  పి.లీల, పి.సుశీల, ఎ.పి.కోమల, బి.వసంత, స్వర్ణలత, మాధవపెద్ది, జె.వి.రాఘవులు, మొదలగువారు గానం చేశారు.

 

తెలుగునాట ఎంతో కాలంగా ప్రచారం లో వున్న శ్రీ సత్యనారాయణ స్వామి వ్రత కధ ఆధారంగా అశ్వరాజ్ పిక్చర్స్ బ్యానర్ మీద కె గోపాలరావు దర్శక నిర్మాత గా నిర్మించిన శ్రీ సత్యనారాయణ మహాత్మ్యం సినిమా లో ఎన్ టి రామారావు శ్రీమహావిష్ణువు గా, భక్తుడైన సత్యదాసుగా రెండు పాత్రల్లో కనిపిస్తారు. కృష్ణకుమారి, గిరిజ, గీతాంజలి, సూర్యకళ , రేలంగి, చలం, రమణారెడ్డి, ముక్కామల, అల్లు రామలింగయ్య, ప్రభాకరరెడ్డి, ఛాయాదేవి, మొదలగువారు నటించారు.

 

ఈ సినిమా నిర్మాణం తొలిదశలో వున్నప్పుడే దర్శకుడు ఎస్.రజనీకాంత్ మరణించడంతో సినిమా దర్శకత్వ బాధ్యతలను కూడా నిర్మాత కె.గోపాలరావే చేపట్టారు.

 

 

కొసమెరుపు :

ఎన్.టి.ఆర్. దశావతారాల మాంటేజ్ షాట్స్ లేకుండానే ఈ టైటిల్ సాంగ్ చిత్రీకరణ జరపవలసి వచ్చింది. కారణాలు సవాలక్ష. లోబడ్జెట్ సినిమా నిర్మాణంలో ఏదీ అనుకున్నది అనుకున్నట్లుగా జరగదు.

 

వచ్చేవారం ఘంటసాలవారి మరో సజీవరాగంతో, మరల కలుద్దాము.

 

ప్రణవ స్వరాట్